Türkiye İklimi: İklim Elemanları ve İklim Tipleri

Kışın Antalya’da insanlar ince kıyafetlerle dolaşabilir. Aynı gün Erzurum’da yoğun kar hayatı zorlaştırabilir. Türkiye İklimi neden kısa mesafelerde bu kadar değişir?

Bu çeşitliliği yalnızca enlem açıklamaz. Yükselti, denizellik ve yer şekilleri de iklimi etkiler. Ayrıca Türkiye’nin çevresindeki basınç merkezleri hava koşullarını değiştirir. Dağların uzanış yönü ise deniz etkisinin dağılışını belirler.

TYT’de ÖSYM genellikle bu ilişkileri sorgular. Örneğin aynı enlemdeki iki merkezin sıcaklıkları farklı olabilir. Böyle bir soruda yükseltiyi veya denizelliği düşünmelisiniz. Ayrıca yağış sorularında dağların uzanışına dikkat etmelisiniz.

Kısacası bu konuyu ezberleyerek değil, neden-sonuç ilişkisi kurarak öğrenmelisiniz. Peki, Türkiye’nin hangi iklim özellikleri mutlak konumdan kaynaklanır? Hangilerini göreceli konum açıklar?

Türkiye İklimini Etkileyen Faktörler

Mutlak Konumun İklime Etkileri

Türkiye, Kuzey Yarım Küre’nin orta kuşağında yer alır. Bu nedenle Türkiye ılıman iklim özellikleri taşır. Ayrıca dört mevsimi belirgin biçimde yaşar. Güneş ışınları Türkiye’ye hiçbir zaman dik açıyla gelmez.

Orta kuşak, farklı hava kütlelerini karşı karşıya getirir. Bu nedenle Türkiye sık sık cephe yağışları alır. Ayrıca batı rüzgârları Türkiye üzerinde etkisini gösterir.

Rüzgârın geldiği yön sıcaklığı doğrudan etkiler. Örneğin kuzeyden esen rüzgârlar sıcaklığı düşürür. Buna karşılık güneyden esen rüzgârlar sıcaklığı artırır. Ancak rüzgârın geçtiği yüzey, nem miktarını değiştirebilir.

Mutlak konum, bakı koşullarını da belirler. Türkiye’de güney yamaçlar daha fazla güneş enerjisi alır. Bu yüzden güney yamaçlar kuzey yamaçlardan daha sıcaktır. Ayrıca karlar güney yamaçlarda daha erken erir. Tarım ürünleri de güney yamaçlarda daha yüksek alanlara çıkabilir.

Göreceli Konumun İklime Etkileri

Türkiye’nin üç tarafında denizler bulunur. Bu nedenle kıyılar denizel iklim özellikleri taşır. Buna karşılık iç kesimlerde karasallık güç kazanır. Sonuç olarak kıyılarda sıcaklık farkları azalır.

Yer şekilleri Türkiye’de kısa mesafelerde değişir. Bu yüzden iklim özellikleri de kısa mesafelerde farklılaşır. Örneğin kıyı ile iç kesim aynı sıcaklık ve yağış değerlerini taşımaz.

Türkiye’de yükselti genel olarak batıdan doğuya artar. Ayrıca kıyılardan iç kesimlere doğru yükselti çoğu yerde artış gösterir. Bu nedenle sıcaklık doğuya ve iç kesimlere doğru azalır.

Toroslar ile Kuzey Anadolu Dağları kıyıya paralel uzanır. Bu dağlar deniz etkisinin iç bölgelere ulaşmasını zorlaştırır. Bu yüzden iç bölgelerde kuraklık güçlenir. Buna karşılık Ege’de dağlar kıyıya dik uzanır. Böylece deniz etkisi vadiler boyunca iç kesimlere ulaşır.

Faktör	Temel sonuç
Orta kuşakta bulunma	Dört mevsim belirginleşir
Kuzey Yarım Küre	Güney yamaçlar daha fazla ısınır
Yükselti	Sıcaklık batıdan doğuya azalır
Denizellik	Kıyılarda sıcaklık farkı küçülür
Dağların uzanışı	Deniz etkisinin yayılış alanı değişir

Özellikle “aynı enlem” ifadesini gördüğünüzde yükseltiyi kontrol edin. Ayrıca “kıyı ve iç kesim” karşılaştırmalarında denizelliği düşünün. Böylece seçenekleri daha hızlı eleyebilirsiniz.

Türkiye İkliminde Sıcaklık

Yıllık Ortalama Sıcaklık Dağılışı

Türkiye’de sıcaklık genel olarak güneyden kuzeye azalır. Enlem bu değişimin temel nedenini oluşturur. Ancak yükselti ve denizellik bu düzeni birçok yerde bozar.

Türkiye’nin doğu ve kuzeydoğu kesimleri en düşük yıllık sıcaklıkları taşır. Çünkü bu alanlarda yükselti ve karasallık güç kazanır. Özellikle Erzurum-Kars çevresi düşük sıcaklık değerleriyle öne çıkar.

Buna karşılık Güneydoğu Anadolu yüksek sıcaklık değerlerine sahiptir. Ayrıca Akdeniz ve Güney Ege kıyıları da yüksek ortalamalar taşır. Güneydoğu Anadolu’da enlem ve karasallık birlikte sıcaklığı artırır.

Karadeniz kıyıları önemli bir farklılık gösterir. Bu kıyılar, daha güneydeki bazı iç kesimlerden sıcak olabilir. Bu durum enlem-sıcaklık ilişkisine ters düşer. Çünkü Karadeniz kış aylarında kıyıları ılımanlaştırır.

Ocak Ayı Sıcaklık Dağılışı

Ocak ayında Akdeniz ve Güney Ege kıyıları en yüksek sıcaklıklara ulaşır. Enlem ve denizellik burada birlikte etkili olur. Ayrıca Toroslar, kuzeyden gelen soğuk havanın kıyıya ulaşmasını zorlaştırır.

Doğu ve kuzeydoğu kesimleri ise en düşük sıcaklıkları taşır. Yükselti, karasallık ve kar örtüsü soğukları artırır. Özellikle Erzurum-Kars Bölümü’nde sıcaklık uzun süre sıfırın altında kalabilir.

Sıcaklıklar genel olarak güneyden kuzeye azalır. Ancak Karadeniz kıyılarında sıcaklık yeniden yükselir. Bu nedenle ocak haritalarında yalnızca enleme bakmamalısınız. Ayrıca denizellik etkisini mutlaka değerlendirmelisiniz.

Temmuz Ayı Sıcaklık Dağılışı

Temmuz ayında Güneydoğu Anadolu en yüksek sıcaklık değerlerine ulaşır. Enlem ve karasallık bu sonucu birlikte hazırlar. Ayrıca yaz kuraklığı gündüz sıcaklıklarını daha da artırır.

Buna karşılık kuzeydoğu kesimleri daha serin kalır. Yüksek dağlık alanlar da düşük sıcaklık değerleri taşır. Bu nedenle yaz mevsiminde yükselti etkisini korur.

Dönem	En sıcak alan	En soğuk alan	Temel etken
Yıllık ortalama	Güneydoğu ve güney kıyıları	Kuzeydoğu Anadolu	Enlem ve yükselti
Ocak	Akdeniz ve Güney Ege	Doğu ve kuzeydoğu	Denizellik ve karasallık
Temmuz	Güneydoğu Anadolu	Kuzeydoğu ve yüksek dağlar	Karasallık ve yükselti

TYT’de haritayı yorumlarken önce mevsimi belirleyin. Ardından enlem, yükselti ve denizelliği birlikte değerlendirin. Peki, Sinop’un Erzurum’dan daha ılık bir kış yaşamasını hangi faktör açıklar? Bu sorunun cevabını denizellik verir.

Türkiye İkliminde Basınç ve Rüzgârlar

Türkiye’yi Etkileyen Basınç Merkezleri

Türkiye çevresindeki basınç merkezleri mevsim koşullarını değiştirir. Ayrıca bu merkezler sıcaklık ve yağış üzerinde etkili olur. Bu nedenle her basınç merkezi farklı hava koşulları getirir.

İzlanda Dinamik Alçak Basıncı genellikle kış aylarında etkisini artırır. Bu merkez Türkiye’ye ılık ve yağışlı hava taşır. Özellikle batı bölgeleri bu sistemden daha fazla etkilenir.

Sibirya Termik Yüksek Basıncı da kış mevsiminde güç kazanır. Ancak Sibirya, Türkiye’ye soğuk ve kuru hava gönderir. Bu nedenle ayaz, don ve kar olayları artar.

Asor Dinamik Yüksek Basıncı yıl boyunca etkili olabilir. Özellikle yazın Ege ve Akdeniz kıyılarında kuraklığı destekler. Basra Termik Alçak Basıncı ise yaz aylarında etkisini artırır. Bu merkez Güneydoğu Anadolu’ya sıcak ve kuru hava taşır.

Basınç merkezi	Etkili dönem	Türkiye’ye etkisi
İzlanda DAB	Kış	Ilık ve yağışlı hava taşır
Sibirya TYB	Kış	Soğuk ve kuru hava taşır
Asor DYB	Özellikle yaz	Yaz kuraklığını destekler
Basra TAB	Yaz	Sıcaklığı ve kuraklığı artırır

Türkiye’de Etkili Rüzgârlar

Türkiye orta kuşakta bulunduğu için batı rüzgârlarının etkisini taşır. Ayrıca denizler ve engebeli arazi meltem rüzgârlarını artırır. Bu nedenle Türkiye’de çeşitli yerel rüzgârlar eser.

Batı kıyılarında gündüz esen deniz meltemine imbat adı verilir. İmbat denizden karaya doğru eser. Böylece kıyı kesiminde sıcaklığı düşürür ve nemi artırır.

İç kesimlerde dağ meltemine dağ yeli adı verilir. Ayrıca Toroslar ile Kuzey Anadolu Dağları’nın yamaçlarında fön eser. Fön, dağ yamacından aşağı inerken ısınır. Bu yüzden sıcaklığı kısa sürede artırır ve karları hızla eritir.

Sıcak ve Soğuk Yerel Rüzgârlar

Keşişleme, kıble, lodos ve fön sıcak yerel rüzgârlar arasında yer alır. Özellikle güney yönlü rüzgârlar sıcaklığı artırır. Ayrıca lodos, deniz ulaşımını ve günlük yaşamı zorlaştırabilir.

Karayel, yıldız ve poyraz ise sıcaklığı düşürür. Çünkü bu rüzgârlar kuzey yönlerinden eser. Ancak geçtikleri yüzeyler nem özelliklerini değiştirebilir.

ÖSYM rüzgâr sorularında yön bilgisini öne çıkarır. Bu yüzden önce rüzgârın geldiği yönü belirlemelisiniz. Kısacası kuzey sıcaklığı düşürür, güney ise sıcaklığı artırır.

Türkiye İkliminde Nemlilik ve Yağış

Nem ve Yağışın Dağılışı

Türkiye’de nem oranı kıyılardan iç kesimlere doğru azalır. Çünkü denizler atmosfere sürekli nem verir. Bu nedenle Karadeniz kıyıları yüksek nem oranlarına ulaşır.

Buna karşılık Güneydoğu Anadolu düşük nem oranı taşır. Yüksek sıcaklık ve denizden uzaklık bu sonucu hazırlar. Ayrıca sıcaklık arttıkça havanın nem taşıma kapasitesi yükselir.

Yağış miktarı kıyılarda genellikle daha fazladır. İç kesimler ise daha az yağış alır. Özellikle Rize, Trabzon, Zonguldak, Muğla ve Antalya fazla yağış toplar.

Tuz Gölü çevresi ile Iğdır Ovası az yağış alır. Iğdır’ın çevresindeki dağlar nemli havayı engeller. Bu yüzden ova yağış gölgesi altında kalır.

Türkiye’de Yağış Türleri

Yükselim yağışlarında güneş yeryüzünü ısıtır. Ardından sıcak hava yükselir ve soğur. Böylece havadaki nem yoğunlaşır ve yağış düşer.

İç Anadolu bu yağışları genellikle ilkbaharda alır. Halk bu yağışlara kırkikindi adını verir. Ancak Kuzeydoğu Anadolu yükselim yağışlarını yaz aylarında alır. Çünkü yüksek arazi geç ısınır.

Yamaç yağışlarında nemli hava dağ yamacı boyunca yükselir. Karadeniz ve Akdeniz kıyıları bu yağışlardan sıkça pay alır. Özellikle denize bakan yamaçlar daha fazla yağış toplar.

Cephe yağışlarında sıcak ve soğuk hava kütleleri karşılaşır. Türkiye orta kuşakta bulunduğu için bu yağışları sık alır. Ayrıca cephe yağışları kış aylarında güç kazanır. Marmara, Ege ve Akdeniz kıyıları bu yağışlardan daha fazla etkilenir.

Bulutluluk, Sis, Buharlaşma ve Kuraklık

Karadeniz kıyıları yıl boyunca yüksek bulutluluk oranı taşır. Bu nedenle bölgede güneşlenme süresi azalır. Güneydoğu Anadolu’da ise bulutluluk düşer. Sonuç olarak güneşlenme süresi artar.

Marmara Denizi çevresi sık sis alır. Ayrıca Trakya’nın iç kesimleri ile doğu bölgeleri sisli günler yaşar. Buna karşılık Akdeniz kıyıları daha az sis alır.

Güneydoğu Anadolu yüksek sıcaklık nedeniyle güçlü buharlaşma yaşar. Karadeniz kıyılarında ise yüksek nem buharlaşmayı sınırlar. Ayrıca Kuzeydoğu Anadolu sık don olayı yaşar. Akdeniz kıyıları ise don olayını daha az yaşar.

Kuraklık Güneydoğu Anadolu’da belirginleşir. Buna karşılık Doğu Karadeniz kıyıları kuraklığı daha az hisseder. Peki, yağışın az olması her zaman nemin de az olduğu anlamına gelir mi? Hayır, sıcaklık ve buharlaşma koşullarını da incelemelisiniz.

Türkiye’de Görülen İklim Tipleri

Akdeniz İklimi

Akdeniz ikliminde yazlar sıcak, kurak ve uzun geçer. Kışlar ise ılık, yağışlı ve kısa sürer. Ayrıca bu iklim en fazla yağışı kış mevsiminde alır.

Akdeniz ve Ege kıyıları bu iklimin temel alanlarını oluşturur. Bununla birlikte Marmara Denizi kıyıları da Akdeniz ikliminden etkilenir. Manisa, Denizli, Burdur ve Isparta çevresi de benzer özellikler taşır.

Kıyıdan iç kesimlere doğru yükselti ve karasallık artar. Bu nedenle kışlar soğur ve yaz kuraklığı zayıflar. Ayrıca kuzeye gidildikçe enlem sıcaklığı düşürür.

Kızılçam ormanları bu iklimin doğal bitki örtüsünü oluşturur. İnsanlar kızılçamları tahrip ettiğinde makiler yayılır. Ayrıca makilerin tahribinden sonra garig toplulukları gelişir.

Karadeniz İklimi

Karadeniz iklimi yazları serin, kışları ılık geçirir. Ayrıca bölge her mevsim yağış alır. Bu nedenle yağış rejimi diğer iklimlere göre daha düzenlidir.

Sonbahar, yağışın en fazla düştüğü mevsimi oluşturur. İlkbahar ise daha az yağış alır. Bununla birlikte denizellik günlük ve yıllık sıcaklık farkını azaltır.

Karadeniz kıyıları Türkiye’nin en yüksek yağış değerlerine ulaşır. Ancak kıyı boyunca yağış miktarı eşit değildir. Özellikle Doğu Karadeniz, yüksek dağlar nedeniyle daha fazla yağış alır. Ormanlar bu iklimin doğal bitki örtüsünü oluşturur.

Karasal İklim

Karasal iklim yazları sıcak ve kurak geçirir. Kışlar ise uzun, soğuk ve kar yağışlı geçer. Ayrıca günlük ve yıllık sıcaklık farkları yüksek değerlere ulaşır.

Bu iklim en fazla yağışı ilkbaharda alır. Yaz mevsimi ise en az yağışı toplar. Özellikle ilkbahar aylarında yükselim yağışları etkisini artırır.

Bozkır, karasal iklimin doğal bitki örtüsünü oluşturur. Ayrıca yükselti arttıkça yaz süresi kısalır. Don olayları da yüksek alanlarda daha sık yaşanır.

Sert Karasal İklim

Sert karasal iklim özellikle Kuzeydoğu Anadolu’da hüküm sürer. Bu alanda yıllık ortalama sıcaklık çok düşüktür. Ayrıca kış mevsimi uzun ve çok soğuk geçer.

Bölge yoğun kar yağışı alır. Kar örtüsü de uzun süre yerde kalır. Bununla birlikte yüksek arazi geç ısındığı için yağışlar yaz aylarına kayar. Çayırlar bu iklimin doğal bitki örtüsünü oluşturur.

İklim tipi	En yağışlı mevsim	Bitki örtüsü	Temel özellik
Akdeniz	Kış	Kızılçam, maki ve garig	Yaz kuraklığı
Karadeniz	Sonbahar	Orman	Her mevsim yağış
Karasal	İlkbahar	Bozkır	Büyük sıcaklık farkı
Sert karasal	Yaz	Çayır	Uzun ve soğuk kış

Kısacası bitki örtüsü ve yağış rejimi size iklim tipini gösterir. Bu yüzden TYT sorularında iki bilgiyi birlikte değerlendirmelisiniz.

Türkiye İklimi Hakkında TYT Sorular

1) Türkiye’de güney yamaçların daha sıcak olmasını hangi faktör açıklar?

A) Karasallık
B) Bakı
C) Yükselti
D) Denizellik
E) Boylam

Doğru Cevap: B

Türkiye Kuzey Yarım Küre’de yer alır. Bu nedenle güney yamaçlar daha fazla güneş enerjisi alır. Sonuç olarak bu yamaçlar daha yüksek sıcaklıklara ulaşır.

2) Erzurum’un İzmir’den daha soğuk olmasını öncelikle hangi faktör açıklar?

A) Nem
B) Bakı
C) Yükselti
D) Bitki örtüsü
E) Boylam

Doğru Cevap: C

Erzurum, İzmir’den çok daha yüksek bir konumda bulunur. Bu nedenle Erzurum daha düşük sıcaklık değerleri taşır. Ayrıca karasallık sıcaklık farkını artırır.

3) Ege kıyılarında deniz etkisi neden iç kesimlere kolay ulaşır?

A) Dağlar kıyıya dik uzanır.
B) Yükselti doğuya doğru azalır.
C) Karasallık güçlüdür.
D) Kıyılar az yağış alır.
E) Bölge kuzeyde yer alır.

Doğru Cevap: A

Ege’de dağlar kıyıya dik uzanır. Böylece deniz etkisi vadiler boyunca iç kesimlere sokulur. Ayrıca ulaşım yolları da bu vadileri takip eder.

4) Hangi basınç merkezi kışın Türkiye’ye soğuk ve kuru hava taşır?

A) İzlanda Dinamik Alçak Basıncı
B) Basra Termik Alçak Basıncı
C) Asor Dinamik Yüksek Basıncı
D) Sibirya Termik Yüksek Basıncı
E) Ekvatoral Alçak Basınç

Doğru Cevap: D

Sibirya Termik Yüksek Basıncı kış aylarında güç kazanır. Ayrıca Türkiye’ye soğuk ve kuru hava taşır. Bu yüzden don ve ayaz olayları artar.

5) Yazları kısa, kışları çok uzun olan iklimin doğal bitki örtüsü hangisidir?

A) Maki
B) Bozkır
C) Çayır
D) Kızılçam
E) Garig

Doğru Cevap: C

Bu özellikler sert karasal iklimi işaret eder. Ayrıca Kuzeydoğu Anadolu yaz aylarında yağış alır. Bu nedenle bölgede çayırlar geniş alan kaplar.

Sözün Kısası

Türkiye İklimi, mutlak ve göreceli konumun ortak etkisiyle şekillenir. Orta kuşak dört mevsimi belirginleştirir. Ayrıca yükselti, denizellik ve dağlar bölgesel farkları artırır.

Türkiye çevresindeki basınç merkezleri hava koşullarını değiştirir. İzlanda ılık ve yağışlı hava taşır. Buna karşılık Sibirya soğuk ve kuru hava getirir. Asor yaz kuraklığını desteklerken Basra sıcaklığı artırır.

Yağış türleri de bölgelere göre değişir. İç kesimler yükselim yağışları alır. Ayrıca kıyı dağları yamaç yağışlarını artırır. Cephe yağışları ise özellikle kış aylarında güç kazanır.

Akdeniz, Karadeniz, karasal ve sert karasal iklimler farklı özellikler taşır. Bu nedenle yağış rejimi, sıcaklık farkı ve bitki örtüsünü birlikte incelemelisiniz.

Sonuç olarak ezber yerine neden-sonuç ilişkisi kurmalısınız. Peki, bir sıcaklık haritasına baktığınızda önce enlemi mi, yükseltiyi mi kontrol edersiniz?