Havayı gözümüzle göremeyiz, rengini veya şeklini fark edemeyiz. Ancak kafamızın üzerinde, aslında tonlarca ağırlıkta devasa bir gaz kütlesi taşırız. Atmosferi oluşturan bu gazların yer çekimi etkisiyle yeryüzündeki cisimler üzerine uyguladığı ağırlığa atmosfer basıncı denir. Basınç, iklim sisteminin en dinamik değişkenlerinden biridir; çünkü yeryüzündeki rüzgârların ve hava olaylarının yönünü doğrudan o belirler.
Basınç Nasıl Ölçülür ve Normal Değeri Nedir?
Atmosfer basıncı barometre adı verilen bir cihazla ölçülür. Coğrafi hesaplamalarda basınç birimi olarak “milibar” (mb) kullanılır.
Bilim insanı Torricelli, deniz seviyesinde ve 15 °C sıcaklıkta yaptığı deneyle basıncın normal değerini belirlemiştir. Buna göre 1013 milibar (veya 760 mm cıva sütunu) değeri coğrafyada normal basınç kabul edilir. Bu değerin üzerindeki güçlere yüksek basınç, altındakilere ise alçak basınç denir.
Basıncın Dağılışını Etkileyen Faktörler
Yeryüzünün her yerinde hava ağırlığı aynı değildir. Basınç değerlerinin sürekli değişmesine yol açan dört temel faktör vardır:
1. Sıcaklık (Termik Etkenler)
Sıcaklık ile basınç arasında ters orantı vardır. Isınan hava genleşir, hafifler ve yukarı doğru yükselir. Hava yukarı doğru gittiği için yerde bıraktığı ağırlık azalır ve Alçak Basınç (AB) alanı oluşur. Soğuyan hava ise sıkışır, ağırlaşır ve aşağı doğru çöker. Yere daha fazla yük bindiği için burada Yüksek Basınç (YB) alanı meydana gelir. Dünyanın şekline bağlı olarak Ekvator’da termik alçak basınç, kutuplarda ise termik yüksek basınç kuşağı oluşur.
2. Yükselti
Yükselti ile basınç arasında ters orantı bulunur. Deniz seviyesinden yukarılara doğru çıkıldıkça atmosferdeki gazların yoğunluğu, kalınlığı ve yer çekimi etkisi azalır. Gazlar seyrekleştiği için yukarılarda havanın ağırlığı, yani basıncı da azalır.
3. Dünyanın Günlük Hareketi (Dinamik Etkenler)
Dünya kendi ekseni etrafında dönerken atmosferdeki gazlar savrulmaya uğrar. Bu savrulma sonucunda gazlar bazı enlemlerde yığılır, bazı enlemlerde ise seyrekleşir. Bu durum yeryüzünde Dinamik Basınç Kuşaklarını oluşturur. Günlük hareket nedeniyle 30° enlemlerinde hava aşağı doğru çöker ve Dinamik Yüksek Basınç (DYB) oluşur. 60° enlemlerinde ise hava karşılaşarak yükselir ve Dinamik Alçak Basınç (DAB) alanları meydana gelir.
4. Yer Çekimi ve Yoğunluk
Basınçla yer çekimi arasında doğru orantı vardır. Yer çekiminin arttığı yerlerde gazlar yere daha çok çekilir ve sıkışır, bu da ağırlığı (basıncı) artırır. Aynı şekilde havanın yoğunluğu arttıkça da birim alana uygulanan baskı artar.
Basınç Merkezlerinin Genel Özellikleri
Yeryüzündeki basınç alanları, hava durumunu ve yatay hava hareketlerini doğrudan biçimlendirir.
| Özellik | Alçak Basınç (Siklon) | Yüksek Basınç (Antisiklon) |
| Hava Hareketi | Yükselicidir (Aşağıdan yukarıya) | Alçalıcıdır (Yukarıdan aşağıya) |
| Hava Durumu | Bulutlu, kapalı ve yağış ihtimali yüksek | Açık, güneşli ve kışın ayazdır |
| Yatay Akış | Çevreden merkeze doğrudur | Merkezden çevreye doğrudur |
Bu Konunun Ortak Sınavlardaki Soru Tarzları
Milli Eğitim Bakanlığı’nın 9. sınıf coğrafya ortak sınavlarında, basınç merkezlerinin yarım küre bulma grafikleri sıkça sorulur. Merkezden çevreye doğru oklar çizildiğinde, rüzgârların sapma yönüne bakılır. Oklar sağa doğru bükülüyorsa (“S” şekli) Kuzey Yarım Küre, sola doğru bükülüyorsa (“Ters S” şekli) Güney Yarım Küre olduğu anlaşılır. Ayrıca “Yükseldikçe sıcaklık azaldığı halde basınç neden azalır?” sorusu çelişki gibi durduğu için öğretmenlerin en sevdiği klasik soru tipidir. Cevap: “Yükseldikçe gaz yoğunluğunun ve yer çekiminin azalması, sıcaklık etkisinden daha güçlüdür.”
Kritik İpucu: Sınavlarda “Termik” ve “Dinamik” kelimelerini görürseniz kaynağını hemen hatırlayın. Termik yazıyorsa sebebi tamamen sıcaklıktır (Dünyanın şekli). Dinamik yazıyorsa sebebi havanın savrulmasıdır (Dünyanın günlük hareketi).
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. Normal atmosfer basıncı kaç milibardır? Deniz seviyesinde, 45° enleminde ve 15 °C sıcaklıkta ölçülen 1013 mb atmosfer basıncı normal değer kabul edilir.
2. Dağların zirvelerine doğru çıkıldıkça basınç neden düşer? Yukarı doğru çıkıldıkça yer çekimi azalır ve yer kabuğuna baskı yapan gazların yoğunluğu ile kalınlığı belirgin şekilde hafifler.
3. Isınan yerlerde neden alçak basınç oluşur? Isınan hava molekülleri genleşir, hafifler ve dikey doğrultuda yükselir. Yükselen hava, zemine daha az ağırlık uyguladığı için alçak basınç meydana gelir.
4. Kışın havanın açık ve çok soğuk (ayaz) olduğu günlerde hangi basınç etkilidir? Havanın bulutsuz, açık ve dondurucu soğuk olduğu günler Yüksek Basınç alanlarının etkisindedir. Çünkü alçalıcı hava bulut oluşumunu engeller.
5. Basınç kuşaklarının yerleri yıl içinde değişir mi? Evet, değişir. Dünyanın yıllık hareketine ve eksen eğikliğine bağlı olarak güneş ışınlarının dik geldiği yerler kaydıkça, termik basınç kuşakları da mevsimlere göre kuzeye veya güneye doğru küçük kaymalar gösterir.