Atmosferdeki hava sürekli hareket eder. Bazen hafif bir esinti, bazen de yaşamı olumsuz etkileyen güçlü bir fırtına ortaya çıkar. Bu hareketlerin temelinde yeryüzünün farklı ısınması ve buna bağlı olarak oluşan basınç farkları bulunur.
Basınç ve rüzgarlar arasında doğrudan bir ilişki vardır. Hava, basıncın yüksek olduğu alanlardan düşük olduğu alanlara doğru hareket eder. Ancak Dünya’nın günlük hareketi, yer şekilleri ve yüzeyle sürtünme bu hareketin yönünü ve hızını değiştirir.
Atmosfer Basıncı Nedir?
Atmosfer basıncı, atmosferdeki gazların ağırlıkları nedeniyle yeryüzüne uyguladığı kuvvettir. Hava gözle görülmez ancak bir kütlesi ve ağırlığı vardır. Bu nedenle temas ettiği bütün yüzeylere basınç uygular.
Atmosfer basıncı barometre ile ölçülür. Ölçüm birimi olarak genellikle hektopaskal (hPa) veya milibar (mb) kullanılır. Bu iki birim sayısal olarak birbirine eşittir.
Deniz seviyesinde, 45° enleminde ve 15 °C sıcaklıkta ölçülen yaklaşık 1013 hPa değeri normal atmosfer basıncı kabul edilir. Ancak yeryüzündeki basınç değerleri sıcaklık, yükselti ve hava hareketlerine bağlı olarak sürekli değişir.
Atmosfer Basıncını Etkileyen Faktörler
Sıcaklık
Aynı yükselti koşullarında sıcaklık ile yüzey basıncı arasında genellikle ters yönlü bir ilişki bulunur. Isınan hava genleşir, yoğunluğu azalır ve yükselmeye başlar. Yükselen havanın yüzeye uyguladığı basınç azalır. Böylece yüzeyde termik alçak basınç oluşabilir.
Soğuyan havanın yoğunluğu artar. Hava ağırlaşarak alçalır ve yüzeyde birikir. Bunun sonucunda termik yüksek basınç meydana gelebilir. Ekvator çevresinde güçlü ısınma nedeniyle hava yükselirken kutuplarda aşırı soğuyan hava alçalır.
Ancak sıcaklığı tek başına değerlendirmek doğru değildir. Atmosferdeki genel hava dolaşımı bazı bölgelerde sıcaklık koşullarından bağımsız basınç alanları oluşturabilir.
Yükselti
Yükselti arttıkça atmosfer basıncı azalır. Çünkü yüksek alanlara çıkıldıkça üzerimizde kalan hava sütunu kısalır. Ayrıca hava seyrekleşir ve yoğunluğu azalır.
Yükselti ile sıcaklığın birlikte azalması kafa karıştırabilir. Soğuk hava normalde yüksek basınçla ilişkilendirilir. Buna rağmen dağların zirvelerinde basınç düşüktür. Çünkü yükseltinin hava sütununun ağırlığı üzerindeki etkisi daha belirleyicidir.
Havanın Yoğunluğu ve Nem
Hava yoğunluğu arttıkça belirli bir hacimde bulunan gaz miktarı artar. Soğuk hava genellikle daha yoğun, sıcak hava ise daha az yoğundur. Bununla birlikte havadaki su buharı miktarı da yoğunluğu değiştirir. Su buharı bakımından zengin hava, aynı sıcaklık ve basınç koşullarındaki kuru havadan daha düşük yoğunluğa sahiptir.
Dünya’nın Günlük Hareketi ve Genel Hava Dolaşımı
Ekvator ile kutuplar arasındaki sıcaklık farkları havayı harekete geçirir. Dünya’nın dönmesi ise bu hareketlerin yönünü değiştirir. Genel hava dolaşımı sırasında bazı enlemlerde hava yükselirken bazı enlemlerde alçalır. Sıcaklıktan çok hava hareketleri sonucunda oluşan basınç alanlarına dinamik basınç alanları denir.
Yaklaşık 30° enlemlerinde alçalan hava dinamik yüksek basınç kuşaklarını oluşturur. Yaklaşık 60° enlemlerinde karşılaşarak yükselen hava ise dinamik alçak basınç kuşaklarını meydana getirir.
Yeryüzündeki Basınç Kuşakları
| Yaklaşık konum | Basınç kuşağı | Oluşum nedeni |
|---|---|---|
| 0° çevresi | Termik alçak basınç | Güçlü ısınan havanın yükselmesi |
| 30° çevresi | Dinamik yüksek basınç | Genel dolaşım içindeki havanın alçalması |
| 60° çevresi | Dinamik alçak basınç | Farklı hava kütlelerinin karşılaşarak yükselmesi |
| 90° çevresi | Termik yüksek basınç | Aşırı soğuyan havanın alçalması |
Basınç kuşakları haritalarda değişmeyen kesin sınırlar gibi düşünülmemelidir. Bu kuşakların konumu mevsimlere, kara ve denizlerin dağılışına ve bölgesel hava koşullarına bağlı olarak kuzeye veya güneye kayabilir.
Alçak ve Yüksek Basınç Merkezleri
Alçak Basınç Alanı
Çevresine göre daha düşük basınca sahip yerlere alçak basınç alanı denir. Alçak basınç merkezlerine siklon adı da verilir. Bu alanlarda yüzeye yakın hava çevreden merkeze doğru hareket eder. Merkezde toplanan hava yükselir.
Yükselen hava genellikle soğur. Havada yeterli nem varsa yoğunlaşma, bulutlanma ve yağış gelişebilir. Ancak alçak basınç her zaman yağış anlamına gelmez. Yağış için yeterli su buharının bulunması ve yoğunlaşma koşullarının gerçekleşmesi gerekir.
Yüksek Basınç Alanı
Çevresine göre daha yüksek basınca sahip yerlere yüksek basınç alanı denir. Bu merkezlere antisiklon adı da verilir. Hava üst katmanlardan yüzeye doğru alçalır. Alçalan hava sıkışarak ısınır ve bağıl nemi azalır. Yüzeye ulaşan hava merkezden çevreye doğru yayılır.
Yüksek basınç her zaman sıcak hava oluşturmaz. Örneğin kış mevsiminde çok soğuk kara parçaları üzerinde termik yüksek basınç gelişebilir. Bu alanlarda hava açık ancak oldukça soğuk olabilir.
| Özellik | Alçak basınç | Yüksek basınç |
|---|---|---|
| Dikey hava hareketi | Yükselici | Alçalıcı |
| Yüzeydeki hareket | Çevreden merkeze | Merkezden çevreye |
| Bulutlanma | Artabilir | Genellikle azalır |
| Yağış ihtimali | Nem varsa artar | Genellikle düşer |
| Diğer adı | Siklon | Antisiklon |
Rüzgar Nasıl Oluşur?
Rüzgar, havanın yeryüzüne yakın bölümlerdeki yatay hareketidir. Temel olarak yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru eser. Basınç farkı ortadan kalktığında hava hareketi de zayıflar veya durur.
Rüzgarlar geldikleri yöne göre adlandırılır. Örneğin kuzeyden güneye doğru hareket eden bir hava akımı kuzey rüzgarıdır.
Rüzgarın Hızını Etkileyen Faktörler
Basınç Farkı ve Merkezler Arasındaki Uzaklık
İki merkez arasındaki basınç farkı büyüdükçe rüzgarın hızı genellikle artar. Aynı basınç farkı kısa bir mesafede ortaya çıkarsa basınç değişimi daha güçlü olur.
Hava haritalarında eş basınç değerine sahip noktaları birleştiren çizgilere izobar denir. İzobarların sık geçtiği yerlerde kısa mesafede büyük basınç değişimi vardır. Bu alanlarda rüzgar genellikle daha hızlı eser.
Yüzeyle Sürtünme ve Yer Şekilleri
Rüzgar yeryüzüne yakın hareket ederken bitki örtüsü, yapılar ve yer şekilleriyle karşılaşır. Bu unsurlar sürtünmeyi artırarak rüzgarı yavaşlatır. Denizler ve düz araziler üzerinde sürtünme daha azdır.
Dağlar rüzgarın yönünü değiştirebilir veya hareketini engelleyebilir. Buna karşılık dar vadiler ve boğazlar, hava akımını belirli bir alana sıkıştırarak hızlandırabilir.
Rüzgarın Yönünü Etkileyen Faktörler
Dünya’nın kendi ekseni çevresinde dönmesi, hareket eden hava kütlelerinin yön değiştirmiş gibi görünmesine neden olur. Bu etkiye Coriolis etkisi denir. Kuzey Yarım Küre’de hareket eden hava sağa, Güney Yarım Küre’de ise sola sapar. Ekvator’da sapma etkisi çok zayıftır.
Coriolis etkisi rüzgarı meydana getirmez. Rüzgarın temel nedeni basınç farkıdır. Coriolis etkisi yalnızca hareket eden havanın yönünü değiştirir. Dağ sıraları, vadiler, boğazlar ve yüzeyle sürtünme de rüzgar yönü üzerinde etkili olur.
Basınç ve Rüzgarlar: Sürekli Rüzgarlar
Sürekli rüzgarlar, Dünya üzerindeki sürekli basınç kuşakları arasında yıl boyunca aynı genel yönlerde eser. Yeryüzündeki ısı ve nemin taşınmasında önemli rol oynarlar.
Alize Rüzgarları
Alizeler, 30° enlemlerindeki dinamik yüksek basınç alanlarından Ekvator’daki termik alçak basınç alanına doğru eser. Kuzey Yarım Küre’de kuzeydoğudan, Güney Yarım Küre’de ise güneydoğudan gelir.
Batı Rüzgarları
Batı rüzgarları, 30° enlemlerindeki dinamik yüksek basınç alanlarından 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanlarına doğru eser. Orta kuşakta etkili olan bu rüzgarlar, hava sistemlerinin ve cephelerin taşınmasında önemli rol oynar.
Kutup Rüzgarları
Kutup rüzgarları, kutuplardaki termik yüksek basınç alanlarından 60° enlemlerindeki dinamik alçak basınç alanlarına doğru eser. Soğuk ve genellikle kuru hava taşırlar.
Mevsimlik Rüzgarlar: Musonlar
Musonlar, kara ve denizlerin mevsimlere göre farklı hızlarda ısınıp soğuması sonucunda yön değiştiren rüzgarlardır. En belirgin olarak Güney, Güneydoğu ve Doğu Asya çevresinde görülür.
Yaz mevsiminde karalar denizlerden daha hızlı ısınır. Kara üzerinde alçak, deniz üzerinde yüksek basınç gelişir. Rüzgar denizden karaya doğru eser ve nemli hava uygun koşullarda bol yağış bırakır.
Kış mevsiminde karalar denizlerden daha hızlı soğur. Kara üzerinde yüksek, deniz üzerinde alçak basınç oluşur. Rüzgar bu kez karadan denize doğru eser. Karadan gelen hava genellikle kuru olduğu için yağış azalır.
Günlük Rüzgarlar: Meltemler
Meltemler, gece ve gündüz arasındaki sıcaklık ve basınç farkları sonucunda oluşan kısa süreli yerel rüzgarlardır. Gündüz karalar denizlerden daha hızlı ısınır. Böylece deniz meltemi denizden karaya doğru eser.
Gece karalar daha hızlı soğur. Bu kez kara üzerinde yüksek, deniz üzerinde alçak basınç gelişir. Kara meltemi karadan denize doğru yönelir.
Gündüz ısınan dağ yamaçlarına vadiden yükselen havaya vadi meltemi, gece soğuyan yamaçlardan vadi tabanına inen havaya ise dağ meltemi denir.
Fön Rüzgarı
Nemli hava bir dağ yamacı boyunca yükselirken soğur. Yeterli nem varsa yoğunlaşma ve yağış gerçekleşir. Dağın diğer yamacına geçen hava ise alçalırken sıkışır ve ısınır. Dağ yamacından aşağıya doğru esen bu sıcak ve kuru rüzgara fön rüzgarı denir.
- Sıcaklığı kısa sürede artırabilir.
- Bağıl nemi düşürebilir.
- Karların hızlı erimesine yol açabilir.
- Buharlaşmayı ve yangın riskini artırabilir.
Türkiye’de Rüzgar Yönleri
| Rüzgar | Geldiği yön | Genel sıcaklık etkisi |
|---|---|---|
| Yıldız | Kuzey | Soğutucu |
| Poyraz | Kuzeydoğu | Genellikle soğutucu |
| Gündoğusu | Doğu | Mevsime göre değişebilir |
| Keşişleme | Güneydoğu | Genellikle ısıtıcı |
| Kıble | Güney | Isıtıcı |
| Lodos | Güneybatı | Genellikle ısıtıcı |
| Günbatısı | Batı | Mevsime göre değişebilir |
| Karayel | Kuzeybatı | Genellikle soğutucu |
Bu etkiler kesin ve değişmez değildir. Rüzgarın geçtiği yüzey, taşıdığı nem, mevsim ve bölgesel basınç koşulları hava özelliklerini değiştirebilir. Konunun Türkiye üzerindeki etkileri Türkiye iklimi ile birlikte değerlendirilebilir.
Basınç ve Rüzgar Haritaları Nasıl Yorumlanır?
- Yüksek ve alçak basınç merkezlerini bulun.
- Havanın yüksek basınçtan alçak basınca yöneldiğini belirleyin.
- İzobarların sıklığına bakarak rüzgar hızını karşılaştırın.
- Bulunulan yarım küreye göre Coriolis etkisini değerlendirin.
- Yer şekillerinin rüzgar yönünü değiştirip değiştirmediğini inceleyin.
- Yağış yorumu yaparken havadaki nem miktarını da hesaba katın.
İzobarların sıklaşması rüzgar hızının artabileceğini gösterir. Ancak yalnızca çizgilerin sayısını karşılaştırmak doğru değildir. Haritanın ölçeğini ve izobarlar arasındaki basınç değerini de dikkate almak gerekir.
Sözün Kısası
Basınç ve rüzgarlar aynı atmosfer sürecinin birbirine bağlı iki parçasıdır. Atmosfer basıncı, havanın ağırlığından kaynaklanır. Sıcaklık, yükselti ve atmosferdeki hava hareketleri basıncın yeryüzündeki dağılışını değiştirir.
Hava, yüksek basınçtan alçak basınca doğru hareket ederek rüzgarı oluşturur. Basınç farkı arttıkça rüzgar genellikle hızlanır. Dünya’nın günlük hareketi, sürtünme ve yer şekilleri ise rüzgarın yönünü ve hızını değiştirir.
Alçak basınç alanlarında hava yükselirken yüksek basınç alanlarında alçalır. Sürekli rüzgarlar küresel basınç kuşakları arasında, musonlar mevsimlik sıcaklık farklarıyla, meltemler ise günlük sıcaklık değişimleri sonucunda oluşur.
Sık Sorulan Sorular
Atmosfer basıncı hangi araçla ölçülür?
Atmosfer basıncı barometre ile ölçülür. Ölçümlerde genellikle hektopaskal veya milibar birimleri kullanılır.
Rüzgar neden yüksek basınçtan alçak basınca eser?
Basınç farkı havayı harekete geçirir. Hava, basıncın fazla olduğu alandan az olduğu alana yönelerek iki alan arasındaki farkı azaltmaya çalışır.
Yükselti arttıkça basınç neden azalır?
Yükseklere çıkıldıkça üzerimizde kalan hava sütunu kısalır. Ayrıca hava seyrekleşir. Bu nedenle atmosferin yüzeye uyguladığı basınç azalır.
Alçak basınç her zaman yağış getirir mi?
Hayır. Alçak basınçta yükselen hava bulutlanmayı destekleyebilir. Ancak yağış oluşması için havada yeterli nem bulunması gerekir.
Fön rüzgarı neden sıcak ve kurudur?
Dağ yamacından aşağıya inen hava sıkışarak ısınır. Sıcaklık arttığı için bağıl nem düşer. Bu nedenle fön rüzgarı sıcak ve kurutucu özellik gösterir.