Yağmurdan sonra eğimli bir yolda akan suyu gözlemlediniz mi? Su, önce toprağı söker. Ardından küçük parçaları taşır. Hızı azalınca bu malzemeleri yolun daha düz bölümüne bırakır. Akarsular ve Oluşturduğu Yer Şekilleri konusu da aynı temel mantığa dayanır.
Akarsular, yeryüzünü aşındırır, taşıdığı malzemeyi sürükler ve uygun alanlarda biriktirir. Bu nedenle vadiler, şelaleler, deltalar ve menderesler oluşur. Ancak TYT soruları yalnızca şeklin adını sormaz. ÖSYM çoğu zaman oluşum koşulunu verir. Sizden yer şeklini bulmanızı ister.
Örneğin bir soruda eğimin fazla olduğu belirtiliyorsa aşındırma öne çıkar. Akış hızı azalmışsa birikim güçlenir. Peki, menderesin hangi kıyısında aşındırma gerçekleşir? Delta neden her akarsu ağzında oluşmaz? Bu yazıda bu soruların cevaplarını adım adım göreceksiniz.
Akarsular ve Oluşturduğu Yer Şekilleri İçin Temel Kavramlar
Akarsuyun Bölümleri ve Havzası
Akarsu, belirli bir yatak içinde akan sudur. Akarsuyun doğduğu yere kaynak denir. Denize, göle veya başka bir akarsuya ulaştığı yer ise ağızdır. Ayrıca ana akarsuya katılan daha küçük akarsulara yan kol adı verilir.
Bir akarsuyun sularını topladığı alan, akarsu havzasını oluşturur. Ayrıca çevredeki yüksek kesimler havzanın sınırını belirler. Bu sınıra su bölümü çizgisi denir. Ancak bu çizgi her zaman en yüksek dağ sırasını izlemez. Bu nedenle yer şekilleri ve eğim yönü belirleyici olur.
Sularını denize ulaştıran havzalar açık havzadır. Buna karşılık sularını denize ulaştıramayan havzalar kapalı havzadır. Örneğin bir göle ulaşan akarsu, gölün dışarı akışı yoksa kapalı havzada yer alır. Sizce bu ayrımda akarsuyun uzunluğu mu, ulaştığı yer mi önemlidir? Elbette ulaştığı yer önemlidir.
Havzanın büyüklüğü, akarsuyun uzunluğuyla aynı şey değildir. Kısa bir akarsu geniş bir alandan su toplayabilir. Buna karşılık uzun bir akarsuyun havzası daha dar olabilir. Bu nedenle harita sorularında yalnızca akarsu çizgisine bakmayın. Çevredeki yükseltileri ve eğim yönünü de inceleyin.
Akım, Rejim ve Denge Profili
Akarsuyun belirli bir kesitinden saniyede geçen su miktarına akım veya debi denir. Yağış, kar erimesi ve kaynak suları debiyi artırabilir. Bununla birlikte buharlaşma ve kuraklık debiyi azaltabilir.
Akarsuyun yıl içindeki akım değişimine rejim denir. Akım yıl boyunca az değişiyorsa rejim düzenlidir. Ancak değişim büyükse rejim düzensizdir. Özellikle yağışın mevsimlere dengesiz dağıldığı bölgelerde düzensiz rejim görülür.
Sonuç olarak akarsu yatağını aşındırarak daha az eğimli hâle getirir. Bu süreç denge profiline doğru ilerler. Denge profiline yaklaşan akarsuyun hızı ve aşındırma gücü azalır. Buna karşılık taşıma ve biriktirme daha belirgin olabilir.
Kısacası kaynak, ağız, havza, debi ve rejim kavramlarını bilmeden yer şekillerini yorumlamak zordur. Özellikle akım grafikleri, rejim sorularında önemli ipuçları verir. Ayrıca Kayaçlar ve Kayaçlarda Çözülme konuları, akarsuyun aşındırdığı malzemenin özelliklerini anlamanızı kolaylaştırır.
Akarsular ve Oluşturduğu Yer Şekilleri: Aşınım Şekilleri
Aşındırma Gücünü Belirleyen Etkenler
Akarsuyun aşındırma gücü öncelikle akış hızına bağlıdır. Yatak eğimi arttığında su daha hızlı akar. Bu nedenle akarsu yatağını daha güçlü aşındırır. Ayrıca debinin artması da aşındırmayı hızlandırır.
Akarsuyun taşıdığı taş ve kumlar da yatağı törpüler. Üstelik bu malzemeler doğal bir zımpara gibi çalışır. Ancak kayaçların direnci yüksekse aşınma yavaşlar. Ancak dirençsiz kayaçlarda süreç hızlanır.
Bitki örtüsü toprağı kökleriyle tutar. Bu yüzden yüzeysel aşınmayı azaltır. Buna karşılık seyrek bitki örtüsü, sel sularının etkisini güçlendirir. Sizce aynı eğimdeki iki yamaçtan hangisi daha hızlı aşınır? Bitki örtüsü zayıf olan yamaç daha hızlı aşınır.
Vadi Çeşitleri
Akarsuların en yaygın aşınım şekli vadidir. Çentik vadi, derine aşındırmanın güçlü olduğu alanlarda oluşur. Kesiti “V” harfine benzer. Özellikle eğimin fazla olduğu genç arazilerde görülür.
Bununla birlikte boğaz vadi, akarsuyun dağ sırasını enine yarmasıyla gelişir. Kanyon vadi ise yatay tabakalı arazilerde oluşur. Ayrıca yamaçları basamaklı ve diktir. Bu ayrım TYT’de sıkça karşınıza çıkabilir.
Asimetrik vadide iki yamaç farklı eğime sahiptir. Kayaç direnci veya bakı farkı bu görünümü oluşturabilir. Geniş tabanlı vadide ise yana aşındırma güçlenir. Vadi tabanı genişler ve eğim azalır.
Şelale, Dev Kazanı ve Diğer Şekiller
Örneğin akarsu yatağında direnç farkı varsa basamak oluşabilir. Bu nedenle su bu basamaktan düşerek şelaleyi meydana getirir. Düşen su, tabandaki malzemelerle zemini oyar. Sonuç olarak dev kazanı gelişir.
Kırgıbayır, bitki örtüsünün zayıf olduğu eğimli arazilerde görülür. Özellikle sel suları yüzeyi çok sayıda yarıntıyla parçalar. Peribacaları da sel suları ve direnç farkıyla oluşur. Ancak peribacalarında üstteki sert kaya, alttaki yumuşak malzemeyi korur.
Platolar, akarsuların yüksek düzlükleri derince yarmasıyla gelişir. Peneplen ise uzun süreli aşınmanın sonucudur. Dahası bu yüzey, deniz seviyesine yakın hafif dalgalı bir görünüm kazanır. Plato bir düzlük olsa da çevresine göre yüksekte kalır. Bu ayrıntı sınavlarda önemlidir. İç Kuvvetler konusu, yükselmiş aşınım yüzeylerini anlamanıza yardımcı olur.
Akarsular ve Oluşturduğu Yer Şekilleri: Birikim Şekilleri
Akarsular Ne Zaman Biriktirme Yapar?
Akarsu, taşıma gücü azaldığında malzeme biriktirir. Yatak eğiminin azalması, akış hızını düşürür. Bu nedenle akarsu önce iri parçaları bırakır. Daha küçük parçaları ise daha uzağa taşır.
Ayrıca debinin azalması da birikimi artırabilir. Ayrıca akarsu taşıyabileceğinden fazla yük alırsa malzemenin bir bölümünü bırakır. Örneğin dağlık alandan düzlüğe çıkan akarsu aniden yavaşlar. Böylece kum, çakıl ve mil birikmeye başlar.
Özellikle tane büyüklüğü sorularda önemli bir ipucudur. Akış hızı yüksekse iri malzeme taşınabilir. Hız azaldığında önce iri taneler çöker. Peki, kil gibi küçük taneler neden daha uzağa taşınır? Çünkü düşük hızlarda bile su içinde kalabilirler.
Birikinti Konisi, Yelpazesi ve Ovalar
Örneğin dağ yamacından çıkan akarsu, eğimin azaldığı yerde malzeme bırakır. Birikim dar ve kabarık görünüyorsa birikinti konisi oluşur. Malzeme geniş bir alana yayılıyorsa birikinti yelpazesi gelişir.
Bununla birlikte yan yana bulunan birikinti yelpazeleri zamanla birleşebilir. Sonuç olarak dağ eteği ovası oluşur. Dağlar arasındaki çukur alanlarda biriken alüvyonlar ise dağ içi ovasını oluşturur.
Akarsuyun aşağı kesimlerinde geniş alüvyal düzlükler gelişebilir. Bunlara taban seviyesi ovası denir. Bununla birlikte ova adını yalnızca bulunduğu yere bakarak belirlememelisiniz. Oluşum sürecini de incelemelisiniz.
Delta Ovası ve Irmak Adası
Sonuç olarak akarsu denize ulaştığında hızı azalır. Taşıdığı alüvyonları kıyıda biriktirebilir. Böylece delta ovası oluşur. Ancak her akarsu ağzında delta gelişmez.
Deltanın oluşması için kıyı sığ olmalıdır. Ayrıca gelgit genliği düşük kalmalıdır. Güçlü kıyı akıntıları da bulunmamalıdır. Üstelik akarsu bol miktarda alüvyon taşımalıdır. Bu koşullardan biri eksikse deniz biriken malzemeyi dağıtabilir.
Irmak adası ise akarsu yatağındaki birikimle oluşur. Akış hızının azaldığı yerde malzeme yığılır. Ardından akarsu bu birikimin iki yanından akmaya başlar. TYT’de delta ile ırmak adasını karıştırmamak gerekir. Delta kıyıda, ırmak adası yatak içinde gelişir.
Bu bölümdeki süreçleri Rüzgârların Oluşturduğu Yer Şekilleri konusuyla karşılaştırabilirsiniz. Her iki dış kuvvet taşır ve biriktirir. Ancak taşıma ortamları farklıdır.
Akarsu Şekilleri Nasıl Ayırt Edilir?
Yukarı, Orta ve Aşağı Çığır
Akarsuyun kaynağa yakın kesimine yukarı çığır denir. Bu bölümde eğim genellikle fazladır. Ayrıca akış hızı yüksektir. Bu nedenle derine aşındırma baskındır. Çentik vadiler ve şelaleler burada daha sık görülür.
Orta çığırda eğim azalır. Akarsu hem aşındırır hem de taşır. Bununla birlikte yana aşındırma giderek güçlenir. Vadi tabanı genişlemeye başlar. Menderesler de belirginleşebilir.
Aşağı çığır, akarsuyun ağza yakın bölümüdür. Burada eğim ve hız genellikle düşüktür. Sonuç olarak biriktirme öne çıkar. Delta ovaları, taban seviyesi ovaları ve ırmak adaları bu kesimle ilişkilidir.
ÖSYM her zaman “yukarı çığır” ifadesini kullanmaz. Bunun yerine yüksek eğim, hızlı akış veya derine aşındırma gibi ipuçları verir. Siz bu özelliklerden akarsuyun hangi kesiminde olduğunuzu bulabilir misiniz?
Menderes ve Taraça
Menderes, akarsuyun geniş kıvrımlar çizerek akmasıdır. Özellikle akarsu dış kıyıda daha hızlı akar. Bu yüzden dış kıyıyı aşındırır. İç kıyıda ise hız azalır ve birikim gerçekleşir.
Menderesli akarsuda yatak eğimi azdır. Ayrıca yana aşındırma belirgindir. Ancak “menderes yalnızca birikim şeklidir” demek yanlıştır. Çünkü akarsu aynı anda aşındırma ve biriktirme yapar.
Taraça veya seki, eski vadi tabanının basamak hâlinde kalmasıdır. Arazi yükselirse akarsu yeniden yatağına gömülür. Taban seviyesi düşerse benzer süreç yaşanır. Böylece eski taban, güncel yatağın üstünde kalır.
Harita, Kesit ve Fotoğraf Soruları
Örneğin kesit “V” biçimindeyse çentik vadiyi düşünün. Yatay tabakalar ve basamaklı yamaçlar varsa kanyon vadi öne çıkar. Dağ sırasını enine yaran dar geçit ise boğaz vadidir.
Kıyıda üçgene benzeyen alüvyal düzlük, deltayı gösterebilir. Ancak önce kıyı koşullarını kontrol edin. İç ve dış kıyısı işaretlenmiş kıvrımlı yatak, menderes sorusudur. Basamaklı eski vadi tabanları ise taraçayı gösterir.
Kısacası şeklin adını ezberlemek yetmez. Oluşum koşulunu yorumlamalısınız. Özellikle kesitlerde eğim, tabaka yapısı ve vadi tabanı birlikte değerlendirilmelidir. Ayrıca Buzulların Oluşturduğu Yer Şekilleri ile akarsu vadilerini karşılaştırmak, fotoğraf sorularında işinizi kolaylaştırır.
TYT’de Akarsu Soruları
1) Aşağıdaki koşullardan hangisi bir akarsuyun aşındırma gücünü en fazla artırır?
A) Yatak eğiminin azalması
B) Akış hızının artması
C) Taşınan yükün azalması
D) Akarsuyun denize yaklaşması
E) Vadi tabanının genişlemesi
Doğru Cevap: B
Akış hızı arttığında akarsuyun aşındırma ve taşıma gücü artar. Özellikle eğimli alanlarda derine aşındırma belirginleşir. Bu nedenle hızlı akış temel ipucudur. Yatak eğimi de bu hızı doğrudan etkiler.
2) Yatay tabakalı arazide, dik ve basamaklı yamaçlarla çevrili vadi türü hangisidir?
A) Çentik vadi
B) Asimetrik vadi
C) Kanyon vadi
D) Geniş tabanlı vadi
E) Boğaz vadi
Doğru Cevap: C
Kanyon vadiler yatay tabakalı arazilerde gelişir. Direnç farkları yamaçlarda basamaklı bir görünüm oluşturur. Bu özellik, kanyon vadinin ayırt edici işaretidir. Fotoğraf sorularında tabaka yapısına mutlaka dikkat edin.
3) Menderes yapan bir akarsuyun dış kıyısında hangi süreç baskındır?
A) Birikme
B) Buharlaşma
C) Aşındırma
D) Çözülme
E) Sızma
Doğru Cevap: C
Akarsu dış kıyıda daha hızlı akar. Bu nedenle dış kıyıda aşındırma gerçekleşir. İç kıyıda ise hız düşer ve birikim artar.
4) Aşağıdakilerden hangisi delta ovasının oluşmasını zorlaştırır?
A) Kıyının sığ olması
B) Akarsuyun bol alüvyon taşıması
C) Gelgit genliğinin düşük olması
D) Güçlü kıyı akıntılarının bulunması
E) Akarsu hızının ağızda azalması
Doğru Cevap: D
Güçlü kıyı akıntıları, akarsuyun getirdiği malzemeyi kıyıdan uzaklaştırır. Bu yüzden delta birikimi kalıcı hâle gelemez. Diğer seçenekler delta oluşumunu destekler.
5) Bir akarsuyun yukarı çığırında aşağıdaki özelliklerden hangisi daha yaygındır?
A) Delta oluşumu
B) Yana aşındırmanın baskın olması
C) Eğimin ve akış hızının fazla olması
D) Geniş tabanlı vadilerin gelişmesi
E) İnce malzemenin yoğun biçimde birikmesi
Doğru Cevap: C
Yukarı çığırda eğim ve akış hızı genellikle yüksektir. Bu nedenle derine aşındırma güçlüdür. Çentik vadiler ve şelaleler bu kesimde daha sık görülür.
Sözün Kısası
Akarsular, yeryüzünü yalnızca aşındırmaz. Aynı zamanda malzeme taşır ve biriktirir. Eğimin fazla olduğu kesimlerde aşındırma güçlenir. Buna karşılık eğim ve hız azaldığında birikim öne çıkar.
Vadiler, şelaleler, dev kazanları ve kırgıbayırlar aşınım şekilleridir. Birikinti konileri, deltalar ve ırmak adaları ise birikim şekilleridir. Mendereslerde iki süreç birlikte görülür. Taraçalar da akarsuyun yeniden yatağına gömüldüğünü gösterir.
TYT sorularında önce verilen ipucunu belirleyin. Ardından eğim, hız, debi ve kayaç direnci ilişkisini kurun. Son olarak şeklin oluştuğu kesimi düşünün. Böylece ezber yerine neden-sonuç ilişkisi kullanırsınız.
Şimdi kendinize şu soruyu sorun: Bir fotoğrafta gördüğünüz şeklin adını mı biliyorsunuz, yoksa o şeklin neden oluştuğunu da açıklayabiliyor musunuz?
