Karlı bir dağın fotoğrafına baktığınızda yalnızca beyaz bir örtü görürsünüz. Ancak o kar kütlesi, yeryüzünü değiştiren güçlü bir dış kuvvete dönüşebilir. Buzulların Oluşturduğu Yer Şekilleri, uzun yıllar süren aşındırma ve biriktirme faaliyetleri sonucunda ortaya çıkar.
Peki, buzullar yalnızca kutuplarda mı etkili olur? Hayır. Yüksek dağlarda da kalıcı buzullara rastlayabilirsiniz. Bu nedenle enlem kadar yükselti de önem taşır.
TYT’de bu konu genellikle görseller üzerinden karşınıza çıkar. Örneğin bir vadi kesiti verilebilir. Sizden bunun akarsuya mı, buzula mı ait olduğunu bulmanız istenebilir. Ayrıca sirk, moren veya tekne vadi gibi kavramları sınıflandırmanız gerekebilir.
Bu yüzden kavramları yalnızca ezberlemeyin. Öncelikle oluşum sürecini anlamaya çalışın. Böylece farklı soru kalıplarını daha kolay çözebilirsiniz.
Buzulların Oluşturduğu Yer Şekilleri Nasıl Meydana Gelir?
Buzul Oluşumu ve Kalıcı Kar Sınırı
Bir bölgede yağan karların tamamı yaz mevsiminde erimeyebilir. Özellikle sıcaklığın düşük olduğu alanlarda karlar üst üste birikir. Alt katmanlardaki karlar zamanla sıkışır. Sonuç olarak yoğun ve sert bir buzul kütlesi ortaya çıkar.
Karların yıl boyunca erimeden kaldığı alt sınıra kalıcı kar sınırı denir. Bu sınır her yerde aynı yükseltiden geçmez. Çünkü enlem, yükselti ve bakı koşulları değişir.
Örneğin Ekvator çevresinde sıcaklık yüksektir. Bu nedenle kalıcı kar sınırı oldukça yüksekte bulunur. Ancak kutuplara yaklaştıkça sınır deniz seviyesine kadar iner.
Sizce Ağrı Dağı’nda buzul görülmesinin temel nedeni nedir? Ağrı Dağı kutuplarda değildir. Ancak yükseltisi fazladır. Bu yüzden zirve çevresinde sıcaklık oldukça düşüktür.
Başlıca Buzul Çeşitleri
Buzullar bulundukları yere ve kapladıkları alana göre sınıflanır.
| Buzul türü | Temel özelliği | Görüldüğü yer |
|---|---|---|
| Örtü buzulu | Geniş kara parçalarını kaplar | Antarktika, Grönland |
| Takke buzulu | Dağ zirvelerini örter | Yüksek dağlık alanlar |
| Vadi buzulu | Vadiler boyunca hareket eder | Alpler, Himalayalar |
| Sirk buzulu | Dağlardaki küçük çanaklarda oluşur | Yüksek dağlar |
Özellikle örtü buzulları çok geniş alan kaplar. Ayrıca bu buzullar, yer şekillerinin büyük bölümünü örtebilir. Vadi buzulları ise eğim yönünde hareket eder.
Buzullar Yeryüzünü Nasıl Şekillendirir?
Buzullar hareketsiz görünür. Ancak yer çekiminin etkisiyle yavaşça ilerler. Bu hareket sırasında zemindeki kaya parçalarını söker. Ardından bu parçaları sürükler.
Buzulun altındaki taşlar zemini çizer ve aşındırır. Üstelik bu taşlar, zımpara görevi görür. Buzul eridiğinde ise taşıdığı malzemeleri bulunduğu yere bırakır.
Kısacası buzullar üç temel iş yapar:
- Zemindeki kayaçları aşındırır.
- Kopardığı malzemeleri taşır.
- Taşıdığı malzemeleri biriktirir.
Kayaçların nasıl parçalandığını anlamak için Kayaçlarda Çözülme konusu yararlı olur.
Buzulların Oluşturduğu Yer Şekilleri: Aşınım Şekilleri
Sirk Çanağı ve Sirk Gölü
Buzulların yüksek dağ yamaçlarında açtığı çanak biçimli oyuklara sirk denir. Bu şekiller genellikle dağların zirveye yakın kesimlerinde oluşur. Ayrıca sirkler küçük buzul kütlelerinin yerleştiği alanlardır.
Buzul eridikten sonra sirk çanağında su birikebilir. Böylece sirk gölü ortaya çıkar. Ancak her sirk çanağında göl bulunmaz. Su birikmesi için çanağın uygun bir tabana sahip olması gerekir.
Örneğin Kaçkar Dağları’nda çeşitli sirk gölleri bulunur. TYT’de gölün oluşum biçimi sorulursa bulunduğu yükseltiye dikkat etmelisiniz. Yüksek dağlardaki küçük çanak gölleri, eski buzul faaliyetlerini gösterebilir.
Tekne Vadi ve Asılı Vadi
Akarsular genellikle V biçimli vadiler açar. Ancak buzullar, vadi tabanını ve yamaçlarını birlikte aşındırır. Sonuç olarak geniş tabanlı ve U biçimli vadiler oluşur. Bu vadilere tekne vadi denir.
Aşağıdaki karşılaştırma sınavda işinize yarar:
| Özellik | Akarsu vadisi | Buzul vadisi |
|---|---|---|
| Kesit biçimi | V şeklinde | U şeklinde |
| Vadi tabanı | Dar | Geniş |
| Yamaçlar | Daha eğimli | Dik ve belirgin |
| Aşındırıcı güç | Akarsu | Hareket eden buzul |
Yan vadideki buzul daha küçük olabilir. Bu nedenle yan vadiyi daha az derinleştirir. Ana buzul ise zemini daha güçlü aşındırır. Böylece yan vadi, ana vadinin üzerinde kalır. Bu şekle asılı vadi denir.
Asılı vadilerin ağızlarında şelaleler görülebilir. Peki, bunun nedeni nedir? Yan vadi tabanı ile ana vadi tabanı arasında yükselti farkı bulunur.
Hörgüç Kaya ve Bıçak Sırtı
Buzullar bazı kaya kütlelerinin üzerinden geçer. Bu sırada kayanın bir yüzünü cilalar. Diğer yüzünü ise kopararak dikleştirir. Böylece hörgüç kaya oluşur.
Hörgüç kayanın görünümü, buzulun hareket yönü hakkında bilgi verir. Buzulun geldiği taraf daha yatık ve pürüzsüzdür. Buzulun ayrıldığı taraf ise daha dik ve engebelidir.
İki buzul vadisi arasındaki dar ve keskin sırtlara bıçak sırtı denir. Ayrıca birkaç sirkin geriye doğru aşındırdığı sivri zirveler oluşabilir. Bu zirvelere piramidal doruk adı verilir.
ÖSYM bir dağ kesiti verdiğinde şeklin genel görünümünü inceleyin. Ayrıca aşınım izlerine dikkat edin. Bu yöntem, kavram ezberlemekten daha güvenilir sonuç verir.
Buzulların Oluşturduğu Yer Şekilleri: Birikim Şekilleri
Morenler ve Moren Çeşitleri
Buzullar hareket ederken farklı büyüklükte malzemeler taşır. Bu malzemeler arasında kaya blokları, çakıllar, kumlar ve killer bulunur. Buzul eridiğinde malzemeler düzensiz biçimde birikir. Bu birikintilere moren denir.
Morenlerin belirgin bir tabakalaşması yoktur. Çünkü buzul, malzemeleri büyüklüklerine göre ayırmaz. Örneğin büyük bir kaya bloğuyla ince kum aynı yerde bulunabilir.
Morenler biriktikleri yere göre farklı adlar alır:
- Yan moren: Buzul vadisinin kenarlarında birikir.
- Orta moren: İki buzul birleştiğinde orta bölümde oluşur.
- Dip moreni: Buzul tabanında birikir.
- Cephe moreni: Buzulun ilerlediği en uç noktada oluşur.
Sınavda moren kavramını gördüğünüzde birikim olayını düşünmelisiniz. Ayrıca malzemelerin düzensiz yapısını hatırlamalısınız.
Drumlinler
Buzulun taşıdığı malzemeler bazen uzun tepeler hâlinde birikir. Bu tepelere drumlin denir. Drumlinler genellikle ters çevrilmiş kaşığa benzer.
Bu şekillerin uzun ekseni, buzulun hareket yönüne paralel uzanır. Dolayısıyla drumlinlerin yönü, geçmişteki buzul hareketini anlamaya yardım eder.
Drumlin ile hörgüç kayayı karıştırıyor musunuz? Aralarındaki temel fark oldukça nettir. Hörgüç kaya aşınım sonucunda oluşur. Drumlin ise buzul malzemelerinin birikmesiyle meydana gelir.
| Yer şekli | Oluşum türü | Yapısı |
|---|---|---|
| Hörgüç kaya | Aşınım | Ana kaya |
| Drumlin | Birikim | Buzul malzemesi |
| Moren | Birikim | Taş, kum ve kil |
| Sirk | Aşınım | Çanak biçimli oyuk |
Sander Düzlükleri ve Buzul Taşları
Buzul eridiğinde bol miktarda su ortaya çıkar. Bu sular, buzulun taşıdığı ince malzemeleri ön bölgelere taşır. Ardından kum ve çakılları geniş alanlara yayar. Böylece sander düzlükleri oluşur.
Buzullar bazen çok büyük kaya bloklarını uzak mesafelere taşır. Buzul eridiğinde bu taşlar çevreden farklı bir kaya yapısı üzerinde kalabilir. Bunlara buzul taşları veya gezici bloklar denir.
Örneğin çevredeki kayaçlardan tamamen farklı bir blok görürseniz taşınma ihtimalini düşünmelisiniz. Ancak bu taşıma işlemini akarsu da yapabilir. Bu yüzden taşın büyüklüğüne ve çevredeki buzul izlerine birlikte bakmalısınız.
Buzul birikim şekillerini öğrendikten sonra Rüzgârların Oluşturduğu Yer Şekilleri konusu ile karşılaştırma yapabilirsiniz. Böylece farklı dış kuvvetlerin biriktirdiği malzemeleri daha kolay ayırabilirsiniz.
Buzulların Oluşturduğu Yer Şekilleri Nerelerde Görülür?
Enlem, Yükselti ve Bakı Etkisi
Buzulların dağılışını yalnızca enlem belirlemez. Ayrıca yükselti, bakı ve yağış koşulları da etkili olur. Bununla birlikte sıcaklık temel belirleyicidir.
Ekvator’dan kutuplara doğru sıcaklık azalır. Bu nedenle kalıcı kar sınırı giderek alçalır. Kutuplarda sınır deniz seviyesine yaklaşır. Ancak Ekvator çevresinde yalnızca çok yüksek dağlarda kalıcı kar görülür.
Yükselti arttıkça sıcaklık düşer. Bu yüzden orta kuşaktaki yüksek dağlarda buzullar bulunabilir. Alpler, Himalayalar ve And Dağları bu duruma örnek gösterilebilir.
Bakı da karların erime hızını etkiler. Kuzey Yarım Küre’de güneye bakan yamaçlar daha fazla güneş alır. Bu nedenle karlar daha hızlı erir. Kuzeye bakan yamaçlarda ise buzullar daha aşağı seviyelere kadar inebilir.
Dünyadaki Başlıca Buzul Alanları
Günümüzde buzulların büyük bölümü kutup çevresinde yer alır. Özellikle Antarktika ve Grönland geniş örtü buzullarına sahiptir.
Başlıca buzul alanları şunlardır:
- Antarktika
- Grönland
- Alaska
- Kanada’nın kuzeyi
- Himalayalar
- Alpler
- And Dağları
- Kafkas Dağları
Soğuk olan her yerde büyük buzullar gelişir mi? Hayır. Buzul oluşumu için kar yağışına da ihtiyaç vardır. Örneğin bazı kutup alanları çok soğuktur. Ancak yağış azlığı, buzul beslenmesini sınırlandırabilir.
Karasallık sıcaklık farklarını artırır. Ancak karasal alanlarda nem ve yağış azalabilir. Bu nedenle yalnızca sıcaklık verisine bakmak doğru değildir.
Türkiye’deki Buzul Alanları
Türkiye orta kuşakta yer alır. Bu nedenle güncel buzullar yalnızca yüksek dağlarda görülür. Geçmiş buzul dönemlerinden kalan şekiller ise daha geniş alanlara yayılır.
Türkiye’de buzul izlerinin görüldüğü başlıca alanlar şunlardır:
- Ağrı Dağı
- Cilo ve Sat Dağları
- Kaçkar Dağları
- Aladağlar
- Bolkar Dağları
- Erciyes Dağı
- Süphan Dağı
- Uludağ
Güncel buzullar özellikle Ağrı, Cilo-Sat ve Kaçkar çevresinde dikkat çeker. Diğer dağlarda ise çoğunlukla eski buzul şekilleri bulunur.
Türkiye’nin yüksek dağlarını daha ayrıntılı incelemek için Türkiye’nin Yer Şekilleri başlıklı içerikten yararlanabilirsiniz. Ayrıca iklim ile yükselti ilişkisini anlamak için Sıcaklık konusu önem taşır.
Buzul Yer Şekilleri İçin TYT Soru Çözme İpuçları
TYT’de vadi kesitleri sıkça kullanılır. Bu sorularda önce vadinin biçimine bakmalısınız. V biçimli bir kesit, genellikle akarsu aşındırmasını gösterir. U biçimli kesit ise buzul vadisine işaret eder.
Ancak yalnızca tek bir özelliğe bağlı kalmayın. Ayrıca vadi tabanını ve yamaçlarını inceleyin. Tekne vadiler geniş tabanlıdır. Yamaçları ise oldukça diktir.
Bir fotoğrafta geniş tabanlı bir vadi gördünüz. Çevrede sirkler de bulunuyor. Hangi dış kuvveti düşünmelisiniz? Bu belirtiler birlikte değerlendirildiğinde cevap buzuldur.
Aşınım ve Birikim Şekillerini Sınıflandırma
Buzul şekillerini iki ana grupta öğrenmeniz gerekir. Aşınım şekilleri zeminin oyulmasıyla oluşur. Birikim şekilleri ise taşınan malzemelerin çökelmesiyle meydana gelir.
Aşağıdaki tabloyu sınav öncesinde tekrar edebilirsiniz:
| Aşınım şekilleri | Birikim şekilleri |
|---|---|
| Sirk | Moren |
| Tekne vadi | Drumlin |
| Asılı vadi | Sander düzlüğü |
| Hörgüç kaya | Gezici blok |
| Bıçak sırtı | Moren seti |
Özellikle moren ile sirk aynı seçenekte verilebilir. Bu durumda oluşum sürecini düşünün. Sirk, buzulun kayayı aşındırmasıyla oluşur. Moren ise buzulun taşıdığı malzemelerden meydana gelir.
Dağılış Sorularındaki Coğrafi İpuçları
Dağılış sorularında enlem, yükselti, bakı ve yağış birlikte değerlendirilir. Bu nedenle yalnızca “soğuk bölge” ifadesine odaklanmayın.
Şu ipuçlarına dikkat edin:
- Yüksek enlemlerde kalıcı kar sınırı alçalır.
- Yüksek dağlarda sıcaklık azalır.
- Bakı, karların erime süresini değiştirir.
- Yağış azlığı buzul beslenmesini sınırlar.
- Eski buzul şekilleri geçmiş iklimleri gösterir.
Örneğin günümüzde sıcak olan bir bölgede sirk bulunabilir. Bu durum çelişki oluşturmaz. Çünkü sirk, geçmişteki daha soğuk iklim koşullarında meydana gelmiş olabilir.
ÖSYM bu ayrımı ölçmeyi sever. Güncel buzul ile eski buzul izlerini karıştırmamalısınız. Ayrıca bir yer şeklinin bugünkü iklimle değil, geçmiş iklimle oluşabileceğini unutmayın.
Buzullar Konusunda TYT Tarzı Sorular
1. Kalıcı kar sınırının Ekvator’dan kutuplara doğru genel olarak alçalmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Nem oranının artması
B) Sıcaklık ortalamalarının azalması
C) Karasallığın güçlenmesi
D) Dağların yükselmesi
E) Bitki örtüsünün seyrekleşmesi
Doğru Cevap: B
Ekvator’dan kutuplara doğru Güneş ışınlarının düşme açısı küçülür. Bu nedenle sıcaklık azalır ve karlar daha düşük seviyelerde kalıcı olur.
2. Ekvator çevresindeki bazı dağların zirvelerinde buzulların görülmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
A) Deniz seviyesinin yükselmesi
B) Günlük sıcaklık farkının azalması
C) Yükseltiye bağlı sıcaklık düşüşü
D) Bakı etkisinin ortadan kalkması
E) Okyanus akıntılarının güçlenmesi
Doğru Cevap: C
Yükselti arttıkça sıcaklık düşer. Bu nedenle sıcak kuşaktaki çok yüksek dağlarda bile kalıcı kar ve buzullar görülebilir.
3. Kuzey Yarım Küre’de aynı dağın kuzey yamacındaki buzulların daha aşağıya inmesi hangi durumla ilgilidir?
A) Kuzey yamacın daha az güneş alması
B) Güney yamacın daha fazla yağış alması
C) Kuzey yamacın denize yakın olması
D) Güney yamacın yükseltisinin az olması
E) Kuzey yamacın eğiminin fazla olması
Doğru Cevap: A
Kuzey Yarım Küre’de kuzeye bakan yamaçlar daha az güneş alır. Bu yüzden karlar daha yavaş erir ve buzullar daha düşük seviyelere iner.
4. Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi diğerlerinden farklı bir yolla oluşur?
A) Sirk
B) Tekne vadi
C) Hörgüç kaya
D) Moren
E) Bıçak sırtı
Doğru Cevap: D
Sirk, tekne vadi, hörgüç kaya ve bıçak sırtı aşınım şeklidir. Moren ise buzulun taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşur.
5. Çok soğuk olmasına rağmen bazı karasal bölgelerde buzulların sınırlı gelişmesinin temel nedeni nedir?
A) Yükseltinin fazla olması
B) Güneşlenmenin azalması
C) Yağış miktarının yetersiz olması
D) Bakı etkisinin güçlenmesi
E) Akarsu aşındırmasının artması
Doğru Cevap: C
Buzul oluşumu için düşük sıcaklık tek başına yeterli değildir. Ayrıca kar yağışı gerekir. Yağış azlığı buzulun beslenmesini sınırlar.
Sözün Kısası
Buzullar, yeryüzünü aşındıran ve biçimlendiren önemli dış kuvvetlerdir. Hareket ederken kayaçları söker, taşır ve zemini çizer. Eridiklerinde ise taşıdıkları malzemeleri biriktirir.
Sirk, tekne vadi, asılı vadi ve hörgüç kaya aşınım şekilleri arasında yer alır. Buna karşılık moren, drumlin ve sander düzlüğü birikim sonucunda oluşur.
Ayrıca buzulların dağılışını enlem tek başına belirlemez. Yükselti, bakı ve yağış koşulları da önemli rol oynar. Bu nedenle TYT sorularında tüm coğrafi faktörleri birlikte değerlendirmelisiniz.
Türkiye’de güncel buzullar sınırlı alanlarda görülür. Ancak birçok yüksek dağ, geçmiş buzul dönemlerinin izlerini taşır. Bu izler, eski iklim koşulları hakkında önemli bilgiler verir.
Kısacası şekilleri ezberlemek yerine oluşum süreçlerini öğrenin. Bir görselde U biçimli vadi, sirk çanağı ve morenleri gördüğünüzde hangi dış kuvvetin etkili olduğunu hemen söyleyebilir misiniz?
