TYT’ye çalışırken bazı konular ilk bakışta basit görünür. Ancak soru gelince iş değişir. Coğrafyanın Konusu ve Bölümleri de tam böyle bir konudur. İlk anda “Bu zaten kolay” dersiniz. Sonra bir soruda fiziki coğrafya ile beşeri coğrafyayı karıştırabilirsiniz. Peki neden böyle olur? Çünkü çoğu öğrenci tanımı biliyor gibi görünür, ama mantığı tam kuramaz.
Aslında coğrafya, sadece yer adı bilmek değildir. Üstelik sadece harita da değildir. Coğrafya; insanı, doğayı ve aralarındaki ilişkiyi birlikte inceler. Bu yüzden konu küçük görünse de TYT’de temel oluşturur. Sonraki başlıkları da etkiler. Siz bu konuyu iyi kavrarsanız, iklim, nüfus, yerleşme ve ekonomik faaliyetler gibi birçok başlık daha kolay oturur.
Coğrafyanın Konusu ve Bölümleri Neyi Anlatır?
Coğrafyanın konusu nedir?
Coğrafya, yeryüzündeki doğal ve beşeri olayları inceler. Ancak burada önemli nokta şudur: Coğrafya sadece “ne var” sorusunu sormaz. Ayrıca “nerede var”, “neden orada var” ve “insanı nasıl etkiler” sorularını da sorar. Bu nedenle coğrafya düşünme biçimi ister. Ezber tek başına yetmez.
Örneğin bir bölgede ormanların sık olması tek başına bilgi değildir. Coğrafya, bunun nedenini de araştırır. Yağış fazla mı? Sıcaklık uygun mu? İnsan bu ormanları nasıl kullanıyor? İşte coğrafyanın asıl gücü burada ortaya çıkar. Siz sorunun arkasındaki ilişkiyi gördüğünüzde, konu daha kalıcı olur.
Coğrafya neden sadece yer bilgisi değildir?
Bir şehrin yerini bilmek elbette önemlidir. Ancak coğrafya bununla sınırlı kalmaz. Mesela İzmir’in kıyıda olduğunu bilirsiniz. Peki bu bilgi tek başına ne işe yarar? Asıl önemli nokta, kıyıda olmasının liman faaliyetlerini, ticareti ve nüfusu nasıl etkilediğini görmektir. TYT’de de genelde bu mantık aranır.
Bununla birlikte coğrafya olaylar arasında bağ kurar. Aşağıdaki örnekler bunu net gösterir:
- Yağış fazlaysa bitki örtüsü değişir.
- Yer şekilleri engebeliyse ulaşım zorlaşır.
- Su kaynakları fazlaysa yerleşme artar.
- Sanayi gelişirse göç hızlanır.
Gördüğünüz gibi her bilgi başka bir kapı açar. Bu yüzden coğrafya bir ilişki dersidir. Özellikle ilk konularda bu bakışı kurarsanız, sonraki ünitelerde çok rahat edersiniz. Bu noktada sitedeki “Doğa ve İnsan Etkileşimi” yazısını da okursanız, temel mantık daha da güçlenir.
Coğrafyanın Konusu ve Bölümleri İçinde Fiziki Coğrafya
Fiziki coğrafya neyi inceler?
Fiziki coğrafya, doğada kendiliğinden oluşan unsurları inceler. Yani burada insan değil, daha çok doğal çevre öndedir. Dağlar, ovalar, iklim, akarsular, göller, toprak ve bitki örtüsü bu alanın içindedir. Ayrıca deprem, heyelan ve volkanizma gibi doğal olaylar da fiziki coğrafyanın konusudur.
Burada her kavramı net ayırmanız gerekir. İklim, bir yerde uzun yıllar görülen hava koşullarının ortalamasıdır. Yer şekilleri, dağ, plato ve ova gibi yüzey biçimleridir. Hidrografya, sularla ilgilenir. Biyocoğrafya ise bitki ve hayvan dağılışını inceler. Bu adları ezberlemekten çok, neye baktıklarını anlamak önemlidir.
TYT’de fiziki coğrafya nasıl sorulur?
TYT’de fiziki coğrafya soruları çoğu zaman bilgi ile yorumu birleştirir. Mesela “Bir bölgede tarımın sınırlı olmasının nedeni engebeli araziyse, bu hangi unsurla ilgilidir?” diye sorabilir. Burada doğru düşünce, yer şekillerine gitmektir. Çünkü engebeli arazi fiziki coğrafyanın alanına girer.
Örneğin şu eşleştirmeleri bilmeniz çok işinize yarar:
- İklim → sıcaklık, yağış, rüzgâr
- Jeomorfoloji → dağ, ova, plato
- Hidrografya → akarsu, göl, yer altı suları
- Biyocoğrafya → doğal bitki örtüsü, hayvanlar
Ancak sadece liste yetmez. Siz her başlığa günlük hayattan örnek de vermelisiniz. Karadeniz’de yağışın fazla olması iklimle ilgilidir. Konya’da bozkır görülmesi hem iklim hem bitki örtüsüyle ilgilidir. Doğu Anadolu’da deprem riskinin yüksek olması ise yer kabuğu hareketleriyle ilgilidir. Sınavda bu ayrımı yapabiliyor musunuz? Yapıyorsanız, konunun yarısını çözmüşsünüz demektir. Ayrıca sitedeki “Fiziki Coğrafya Nedir?” yazısı da bu bölümü destekler.
Coğrafyanın Bölümleri İçinde Beşeri ve Ekonomik Coğrafya
Beşeri coğrafya neyi inceler?
Beşeri coğrafya, insanla ilgili konulara odaklanır. Nüfus, yerleşme, göç, şehirleşme ve kültürel yapı bu alanın temel başlıklarıdır. Kısacası soru insana dönüyorsa, büyük ihtimalle beşeri coğrafyaya yaklaşıyorsunuz. Bir yerde nüfus neden fazladır? İnsanlar neden göç eder? Şehirler neden büyür? Bu soruların cevabı burada aranır.
Örneğin İstanbul’da nüfusun fazla olması tesadüf değildir. İş olanakları, ulaşım, sanayi ve hizmet sektörü bunu etkiler. Yani insanın tercihleri ile çevrenin sundukları birlikte rol oynar. Bu yüzden beşeri coğrafya, insanın yeryüzündeki dağılışını anlamaya çalışır.
Ekonomik coğrafya neyi inceler?
Ekonomik coğrafya ise üretim ve geçim faaliyetlerine bakar. Tarım, hayvancılık, madencilik, sanayi, ulaşım, ticaret ve turizm bu alandadır. Burada temel soru şudur: İnsan hangi ekonomik faaliyeti, hangi yerde ve neden yapar? TYT’de bu soru çok sık karşınıza çıkar.
Mesela çayın Doğu Karadeniz’de yetişmesi ekonomik coğrafyanın konusudur. Ancak bunun nedeni olan bol yağış fiziki coğrafyaya dayanır. Görüyor musunuz? Bölümler ayrı görünse de birbirine bağlıdır. Benzer şekilde bir fabrikanın Marmara’da kurulması ekonomik coğrafyadır. Fakat bunu etkileyen nüfus, pazar ve ulaşım da işin içindedir.
Şu ayrımı unutmayın:
- Nüfus ve göç → beşeri coğrafya
- Tarım ve sanayi → ekonomik coğrafya
- Dağ, iklim, akarsu → fiziki coğrafya
Bu üçlü ayrım, TYT’de çok iş görür. Üstelik sitedeki “Beşeri Coğrafya Nedir?” ve “Ekonomik Coğrafya Nedir?”yazılarıyla bu bölümü pekiştirebilirsiniz. Sizce bir olayın insana mı, üretime mi, yoksa doğaya mı ait olduğunu ayırmak zor mu? Birkaç örnek çözünce hiç zor gelmez.
Coğrafyanın Konusu ve Bölümleri TYT’de Nasıl Karşınıza Çıkar?
TYT sorularında kavramı tanımak neden önemlidir?
TYT coğrafya soruları genelde uzun görünmez. Ancak seçeneklerde küçük farklar olur. İşte bu yüzden kavramı doğru tanımak çok önemlidir. Soruda depremden söz ediliyorsa, yönünüz fiziki coğrafyaya dönmelidir. Göç varsa, beşeri coğrafya aklınıza gelmelidir. Soruda tarım veya sanayi varsa, ekonomik coğrafya devreye girer.
Bununla birlikte sınav, çoğu zaman doğrudan tanım da sorar. “Aşağıdakilerden hangisi beşeri coğrafyanın inceleme alanına girer?” gibi bir soru çok tipiktir. Böyle bir soruda detay bilgi istemez. Sizden doğru sınıflandırma ister. Bu nedenle konu küçük görünse de soru getirir.
Sınavda karıştırılan noktalar
Öğrencilerin en çok karıştırdığı yer, konuların iç içe geçmesidir. Örneğin tarım ekonomik coğrafyadır. Ama tarımı etkileyen iklim fiziki coğrafyadır. Göç beşeri coğrafyadır. Ama göçün nedeni iş imkânıysa, ekonomik etken devreye girer. TYT burada sizden bağlantıyı görmenizi ister.
Aşağıdaki mini tabloyu aklınızda tutun:
- Doğal neden baskınsa → fiziki coğrafya
- İnsan ve nüfus baskınsa → beşeri coğrafya
- Üretim ve kazanç baskınsa → ekonomik coğrafya
Bu nedenle soru çözerken ilk işiniz anahtar kelimeyi bulmak olsun. Deprem, iklim, akarsu gibi sözcükler size doğal alanı gösterir. Nüfus, göç ve yerleşme sözcükleri insanı işaret eder. Tarım, ulaşım ve ticaret ise ekonomik alanı gösterir. Özellikle TYT’de hızlı olmak istiyorsanız bu ayrımı seri biçimde yapmanız gerekir. Bu konuda ayrıca “TYT Coğrafya Konuları ve Soru Dağılımı” yazısına da göz atabilirsiniz.
TYT Tarzı Sıkça Sorulan Sorular
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi coğrafyanın temel inceleme yaklaşımını en doğru verir?
A) Tarihî olayların kronolojisini incelemek
B) Yeryüzü olaylarının yerini ve nedenini açıklamak
C) Canlıların hücre yapısını araştırmak
D) Sayısal işlemlerle ekonomik grafik çizmek
E) Edebî metinlerin türlerini ayırmak
Doğru cevap: B
Coğrafya, yeryüzündeki olayların nerede gerçekleştiğini ve neden orada görüldüğünü inceler. Bu yüzden sadece yer değil, neden-sonuç ilişkisi de önemlidir.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi fiziki coğrafyanın konusudur?
A) Göç hareketleri
B) Nüfus dağılışı
C) Akarsu rejimleri
D) Sanayi tesisleri
E) Ticaret yolları
Doğru cevap: C
Akarsular doğal unsurdur. Bu nedenle hidrografya içinde, yani fiziki coğrafya içinde yer alır. Diğer seçenekler insan ve ekonomiyle ilgilidir.
Soru 3
Bir şehirde nüfusun artması ve konut alanlarının genişlemesi en çok hangi bölümle ilgilidir?
A) Beşeri coğrafya
B) Matematik coğrafya
C) Jeomorfoloji
D) Klimatoloji
E) Hidrografya
Doğru cevap: A
Nüfus ve yerleşme, beşeri coğrafyanın temel konularıdır. Soruda insanın yeryüzündeki dağılışı ve yaşama biçimi öne çıkmaktadır.
Soru 4
Aşağıdakilerden hangisi ekonomik coğrafyanın inceleme alanına girer?
A) Deprem kuşakları
B) Doğal bitki örtüsü
C) Tarım ürünlerinin dağılışı
D) Yer şekillerinin oluşumu
E) Rüzgâr tipleri
Doğru cevap: C
Tarım bir üretim faaliyetidir. Bu yüzden ekonomik coğrafyanın konusudur. Ancak tarımı etkileyen yağış gibi etkenler fiziki coğrafyaya girer.
Soru 5
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Göç — Beşeri coğrafya
B) İklim — Fiziki coğrafya
C) Ticaret — Ekonomik coğrafya
D) Deprem — Beşeri coğrafya
E) Nüfus — Beşeri coğrafya
Doğru cevap: D
Deprem doğal bir olaydır. Bu nedenle fiziki coğrafyanın inceleme alanına girer. Sorularda bu tür yanlış eşleştirmeler sık kullanılır.
Sözün Kısası
Coğrafya, yeryüzünü ezberleme dersi değildir. Coğrafya; doğayı, insanı ve aralarındaki ilişkiyi anlamaya çalışan bir derstir. Bu yüzden Coğrafyanın Konusu ve Bölümleri başlığı, TYT için temel konulardan biridir. Siz bu başlığı doğru kurarsanız, sonraki birçok konu daha kolay ilerler.
Fiziki coğrafya doğayı inceler. Beşeri coğrafya insanı inceler. Ekonomik coğrafya ise üretim ve geçim faaliyetlerine bakar. Ancak bunlar duvarla ayrılmış alanlar değildir. Birçok olayda üçü birlikte etkili olur. Önemli olan, soruda hangisinin öne çıktığını görmektir.
Bu nedenle çalışırken şunu alışkanlık haline getirin: “Bu olay doğal mı, insani mi, yoksa ekonomik mi?” Her soruda bunu sorduğunuzda hızlanırsınız. Dahası, yanlış yapma ihtimaliniz düşer. Son olarak kendinize şu soruyu sorun: Bir olayın nerede olduğunu bilmek mi daha değerlidir, yoksa neden orada olduğunu anlamak mı?
“Coğrafyanın Konusu ve Bölümleri: TYT İçin Temelden Anlama” üzerine bir yorum