Yeryüzü; dağlar, ovalar, vadiler, platolar ve çukurlarla doludur. Harita ise düzdür. Asıl mesele de burada başlar: Üç boyutlu bir yüzeyi iki boyutlu bir düzleme nasıl aktaracağız?
Coğrafyacılar bu sorunu farklı gösterim yöntemleriyle çözer. Renklendirme, gölgelendirme, kabartma, tarama ve izohips yöntemi bunların başlıcalarıdır. Her yöntem farklı bir ihtiyaca cevap verir. Biri yükseltiyi genel hatlarıyla gösterir, biri şekli gözümüzde canlandırır, biri de ayrıntılı ölçüm ve yorum yapmamızı sağlar.
Yeryüzü Şekilleri Neden Özel Yöntemlerle Gösterilir?
Gerçek hayatta bir dağın yüksekliğini, bir vadinin derinliğini ya da bir ovanın düzlüğünü doğrudan görürüz. Haritada ise bu özellikler kendiliğinden ortaya çıkmaz. Haritanın, yeryüzündeki yükselti ve eğim farklarını bazı işaretlerle anlatması gerekir.
Bu yöntemler sayesinde şu sorulara cevap verebiliriz:
- Bir yer yüksek mi, alçak mı?
- Eğim fazla mı, az mı?
- Dağ, vadi, sırt veya çukur nerede?
- Akarsu hangi yöne akıyor?
Yeryüzü Şekillerini Gösterme Yöntemleri
Renklendirme yöntemi
Renklendirme yöntemi, yükselti basamaklarını farklı renklerle gösterir. Fiziki haritalarda sık kullanılır. Genel olarak yeşil alçak alanları, sarı ve turuncu orta yükseltileri, kahverengi ise daha yüksek yerleri anlatır. Denizlerde açık maviden koyu maviye geçildikçe derinlik artar.
Burada sık yapılan bir hata var. Fiziki haritadaki yeşil renk, her zaman orman anlamına gelmez. Çoğu zaman yalnızca alçak bir alanı gösterir. Haritanın türüne bakmadan renk yorumlamak, işin başında yanılmaya neden olur.
Gölgelendirme yöntemi
Gölgelendirme yönteminde ışığın belirli bir yönden geldiği kabul edilir. Aydınlık ve koyu alanlar kullanılarak dağlar, vadiler ve yamaçlar daha belirgin hale getirilir. Görsel olarak etkilidir. Ancak kesin yükselti değerlerini vermez.
Kabartma yöntemi
Kabartma haritalarda yer şekilleri üç boyutlu görünür. Dağlar yükseltilmiş, ovalar daha düz gösterilir. Bu yöntem, yeryüzü şekillerini zihinde canlandırmayı kolaylaştırır. Özellikle eğitimde çok işe yarar. Buna karşılık hazırlanması zor ve maliyetlidir.
Tarama yöntemi
Tarama yönteminde eğim, kısa çizgilerle anlatılır. Eğim arttıkça çizgiler sıklaşır, kalınlaşır ve koyulaşır. Eğim azaldıkça çizgiler seyrekleşir. Günümüzde çok yaygın değildir ama eski haritalarda karşımıza çıkabilir.
İzohips yöntemi
İzohips yöntemi, yeryüzü şekillerini en ayrıntılı gösteren yöntemlerden biridir. Eş yükselti eğrileri kullanılır. Bu çizgiler yalnızca yükseltiyi değil; eğimi, akarsu yönünü ve farklı yer şekillerini de okumamızı sağlar.
İzohips Nedir?
İzohips, deniz seviyesine göre aynı yükseltide bulunan noktaları birleştiren eğridir. Bir izohips çizgisinin üzerindeki bütün noktalar aynı yükseltidedir. Örneğin 200 metre izohipsi üzerindeki her nokta 200 metre yüksekliktedir.
İzohipsler birbirini kesmez. Birbirini çevreleyen kapalı eğriler oluşturabilir. İki izohips arasındaki yükselti farkı, aynı haritanın her yerinde sabittir. Buna eküidistans ya da izohips aralığı denir.
İzohips aralıkları ve eğim
Çizgilerin birbirine yakın olması, yükseltinin kısa mesafede hızla değiştiğini gösterir. Yani eğim fazladır. Çizgiler seyrekse yükselti daha yavaş değişir ve eğim azdır.
- Sık izohips: Dik yamaç
- Seyrek izohips: Az eğimli yüzey
- İzohips bulunmayan geniş alan: Düzlük olabilir
İzohips Haritasında Yer Şekilleri Nasıl Okunur?
Tepe ve dağ
Kapalı eğrilerin içine doğru yükselti değerleri artıyorsa tepe ya da dağ vardır. En içteki eğri, zirveye en yakın bölümü gösterir. Zirvenin kesin yüksekliği yazılmamışsa yalnızca belirli bir aralıkta olduğu söylenebilir.
Çukur
Kapalı eğrilerin içine doğru yükselti azalıyor ve içe bakan tarama işaretleri görülüyorsa çukur vardır. Her kapalı eğriyi tepe sanmamak gerekir. Sayılar yönü gösterir.
Vadi
Vadilerde izohipsler V biçimi oluşturur. V’nin sivri ucu yüksek kesime, yani akarsuyun kaynağına bakar. Akarsu ise tam ters yönde, yüksekten alçağa doğru akar.
Sırt
Sırt, iki vadi arasında uzanan yüksek alandır. İzohipsler yine V benzeri bir şekil oluşturabilir ancak sivri uç alçak kesime bakar. Vadi ile sırtı ayırırken akarsu yönü iyi bir ipucudur.
Boyun
İki tepe arasında kalan alçak geçide boyun denir. Haritada iki kapalı yükselti alanının arasında daralan bir bölüm olarak görülür. Ulaşım yolları çoğu zaman böyle geçitlerden yararlanır.
Harita Yorumlarken Nasıl Bir Sıra İzlenmeli?
İzohips haritasına bakınca her şeyi aynı anda çözmeye çalışmayın. Adım adım ilerlemek daha kolaydır:
- Önce yükselti değerlerini okuyun.
- Çizgilerin sık veya seyrek oluşuna bakın.
- Kapalı eğrilerin içine doğru yükseltinin artıp azaldığını kontrol edin.
- Akarsu ve V biçimlerini inceleyin.
- Yer şekline karar verin.
Bu sıra, karmaşık görünen bir haritayı sadeleştirir. Haritanın dili bir kez çözülünce çizgiler anlamsız olmaktan çıkar.
En Sık Yapılan Hatalar
- Fiziki haritadaki yeşil alanı doğrudan orman sanmak
- Sık izohipsleri düz yüzey olarak yorumlamak
- Her kapalı eğriyi tepe kabul etmek
- Vadi ile sırtı birbirine karıştırmak
- Akarsuyun yüksekten alçağa aktığını unutmak
Küçük ayrıntılar büyük fark yaratır. Özellikle renkleri ve çizgi aralıklarını doğru okumak gerekir.
Sözün Kısası
Yeryüzü üç boyutlu, harita ise iki boyutludur. Bu farkı kapatmak için renklendirme, gölgelendirme, kabartma, tarama ve izohips yöntemleri kullanılır. Renklendirme genel yükseltiyi, gölgelendirme ve kabartma şeklin görünüşünü, tarama eğimi, izohips ise yükselti ve yer şekillerini ayrıntılı biçimde anlatır.
İzohips okurken üç şeyi unutmayın: Sık çizgi dik yamacı gösterir, akarsu yüksekten alçağa akar, kapalı eğrilerde sayıların artış ya da azalış yönü yer şeklinin ne olduğunu belirler.
Konuyu tamamlamak için Harita Unsurları ve Harita Çeşitleri ile Haritalarda Hesaplamalar yazılarına da bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
İzohipsler birbirini keser mi?
Hayır. Aynı noktada iki farklı yükselti bulunamayacağı için izohipsler birbirini kesmez.
İzohipsler neden kapalı eğrilerdir?
Aynı yükseltideki noktaları birleştirdikleri için başlangıç noktasına dönerek kapalı şekiller oluştururlar.
Sık izohips neyi gösterir?
Yükseltinin kısa mesafede hızla değiştiğini, yani eğimin fazla olduğunu gösterir.
Fiziki haritada yeşil renk ne anlama gelir?
Genellikle alçak alanları gösterir. Doğrudan orman anlamına gelmez.
Akarsuyun akış yönü nasıl bulunur?
Yükselti değerleri karşılaştırılır. Akarsu yüksekten alçağa doğru akar. Vadideki V biçiminin sivri ucu kaynağa bakar.
Her kapalı izohips tepe midir?
Hayır. İçe doğru yükselti artıyorsa tepe, azalıyorsa ve tarama işaretleri varsa çukur olabilir.