Haritalarda hesaplamalar, harita üzerindeki ölçüler ile yeryüzündeki gerçek değerler arasında bağlantı kurmamızı sağlar. İki merkez arasındaki kuş uçuşu uzaklık, bir gölün kapladığı alan, haritanın küçültme oranı veya bir yamacın eğimi bu bağlantıdan yararlanılarak bulunabilir.
Bütün işlemlerin temelinde ölçek yer alır. Uzunluk hesaplarında ölçek paydası bir kez kullanılırken alan hesaplarında paydanın karesi alınır. Eğim hesaplarına ise yükselti farkı eklenir. Bu nedenle formülü ezberlemekten önce hangi değerin neyi gösterdiğini ve birimlerin nasıl dönüştürüleceğini anlamak gerekir.
Haritalarda Hesaplamaların Temeli: Ölçek
Ölçek, haritadaki uzunluğun arazideki yatay uzunluğa oranıdır. Bir haritanın ne kadar küçültüldüğünü gösterir. Ölçeğin doğru okunması; uzunluk, alan ve eğim hesaplarının ilk adımını oluşturur.
Ölçeğin diğer temel bileşenlerle ilişkisini daha geniş biçimde görmek için harita unsurları ve harita çeşitleri birlikte incelenebilir.
Kesir Ölçek
Kesir ölçek, küçültme oranını kesir biçiminde gösterir:
Ölçek = Harita uzunluğu / Gerçek uzunluk
Kesir ölçek genellikle şu biçimde yazılır:
1/500.000
Bu ölçek, haritadaki 1 birim uzunluğun gerçekte 500.000 aynı birime karşılık geldiğini gösterir. Uzunluk birimi olarak santimetre kullanılırsa:
Haritada 1 cm = Gerçekte 500.000 cm
500.000 cm, 5 km olduğuna göre 1/500.000 ölçekli bir haritadaki 1 cm gerçekte 5 km’yi gösterir.
Kesir ölçeğin payı genellikle 1’dir. Payda ise küçültme oranını belirtir.
Büyük ve Küçük Ölçek
Kesir ölçeğin paydası büyüdükçe ölçek küçülür. Payda küçüldükçe ölçek büyür.
Örneğin:
1/100.000 > 1/500.000 > 1/1.000.000
Buna göre 1/100.000 ölçekli harita, diğerlerinden daha büyük ölçeklidir.
Büyük ölçekli haritalar:
- Daha dar alanları gösterir.
- Ayrıntıyı daha fazla verir.
- Küçültme oranı daha azdır.
- Haritadaki uzunluklar daha fazladır.
- Hata oranı genellikle daha düşüktür.
Küçük ölçekli haritalar:
- Daha geniş alanları gösterir.
- Ayrıntıyı azaltır.
- Küçültme oranı daha fazladır.
- Haritadaki uzunluklar daha azdır.
- Genelleştirme daha belirgindir.
Buradaki “büyük” ve “küçük” ifadeleri haritanın kâğıt üzerindeki boyutunu değil, kesir ölçeğin sayısal değerini anlatır.
Çizgi Ölçek
Çizgi ölçek, gerçek uzaklıkları eşit bölümlere ayrılmış bir doğru üzerinde gösterir. Haritadaki bir mesafe cetvel, pergel veya kâğıt şeridiyle ölçüldükten sonra çizgi ölçeğe uygulanır.
Çizgi ölçeğin sıfır noktasının sağındaki bölümler ana uzaklıkları gösterir. Sıfırın solundaki daha küçük bölümler ise ara değerlerin okunmasını kolaylaştırır.
Çizgi ölçeğin önemli bir avantajı vardır. Harita fotokopiyle büyütülür veya küçültülürse çizgi ölçek de haritayla aynı oranda değişir. Bu nedenle yeni görüntüde geçerliliğini korur. Kesir ölçeğin yazılı değeri ise kendiliğinden değişmeyeceği için yeniden hesaplanmalıdır.
Kesir Ölçeği Çizgi Ölçeğe Dönüştürme
Kesir ölçeği çizgi ölçeğe dönüştürmek için haritadaki 1 cm’nin gerçekte kaç kilometreyi gösterdiği bulunur.
Örneğin ölçek 1/600.000 ise:
Haritada 1 cm = Gerçekte 600.000 cm
600.000 cm = 6 km
Buna göre çizgi ölçekte her 1 cm’lik bölüm 6 km’yi gösterecek biçimde hazırlanabilir.
Çizgi üzerindeki değerler şu sırayla yazılabilir:
0 – 6 – 12 – 18 – 24 km
Sıfırın solundaki 1 cm’lik bölüm daha küçük parçalara ayrılarak 1 km gibi ara değerler gösterilebilir.
Çizgi Ölçeği Kesir Ölçeğe Dönüştürme
Çizgi ölçekteki bir bölümün harita uzunluğu ve gerçek karşılığı belirlenir. Ardından iki uzunluk aynı birime çevrilir.
Örneğin çizgi ölçekte 4 cm, gerçekte 20 km’yi gösteriyorsa:
20 km = 2.000.000 cm
Ölçek:
4 / 2.000.000 = 1 / 500.000
Haritanın kesir ölçeği 1/500.000 olur.
Ölçekte Kullanılan Uzaklık
Harita ölçeği, haritadaki uzunluk ile arazideki yatay uzunluğu karşılaştırır. Bu nedenle düz bir çizgiyle yapılan ölçüm, iki nokta arasındaki kuş uçuşu uzaklığı verir.
Engebeli bir arazinin yüzeyi boyunca ölçülen mesafe, yatay uzaklıktan daha uzun olabilir. Benzer şekilde iki şehir arasındaki kara yolu, virajlar ve güzergâh değişiklikleri nedeniyle kuş uçuşu uzaklıktan farklıdır.
Haritalarda Uzunluk Hesaplamaları
Uzunluk hesaplarında üç temel değer bulunur: harita uzunluğu, gerçek uzunluk ve ölçek. Bunlardan ikisi bilindiğinde üçüncüsü hesaplanabilir. İşleme başlamadan önce uzunlukların aynı birimde olması gerekir.
Gerçek Uzunluğu Hesaplama
Harita uzunluğu ve ölçek biliniyorsa gerçek uzunluk şu formülle bulunur:
Gerçek uzunluk = Harita uzunluğu × Ölçek paydası
Örnek:
1/600.000 ölçekli bir haritada iki merkez arasındaki uzaklık 7 cm’dir. Gerçek uzaklığı bulalım.
Gerçek uzunluk = 7 × 600.000
Gerçek uzunluk = 4.200.000 cm
Santimetreyi kilometreye çevirelim:
4.200.000 ÷ 100.000 = 42 km
İki merkez arasındaki kuş uçuşu uzaklık 42 km’dir.
Harita Uzunluğunu Hesaplama
Gerçek uzunluk ve ölçek biliniyorsa harita uzunluğu şu formülle bulunur:
Harita uzunluğu = Gerçek uzunluk / Ölçek paydası
Gerçek uzunluk önce santimetreye çevrilmelidir.
Örnek:
Gerçekte 120 km olan bir uzaklık, 1/1.500.000 ölçekli haritada kaç santimetreyle gösterilir?
120 km = 12.000.000 cm
Harita uzunluğu = 12.000.000 / 1.500.000
Harita uzunluğu = 8 cm
Bu uzaklık haritada 8 cm ile gösterilir.
Aynı işlem daha kısa yoldan da yapılabilir. 1/1.500.000 ölçekli haritada 1 cm, 15 km’yi gösterir:
120 ÷ 15 = 8 cm
Uzunluktan Ölçek Hesaplama
Harita uzunluğu ile gerçek uzunluk biliniyorsa ölçek şu bağıntıyla bulunur:
Ölçek = Harita uzunluğu / Gerçek uzunluk
Pay ile payda aynı birime çevrilir. Ardından kesrin payı 1 yapılır.
Örnek:
Gerçekte 80 km olan bir uzaklık haritada 20 cm ile gösterilmiştir.
Önce gerçek uzunluğu santimetreye çevirelim:
80 km = 8.000.000 cm
Ölçeği yazalım:
Ölçek = 20 / 8.000.000
Payı 1 yapmak için her iki tarafı 20’ye bölelim:
Ölçek = 1 / 400.000
Haritanın ölçeği 1/400.000’dir.
Eğri Uzunlukları Ölçme
Akarsu, kıyı çizgisi ve kara yolu gibi coğrafi unsurlar düz değildir. Başlangıç ve bitiş noktaları cetvelle birleştirilirse yalnızca iki nokta arasındaki kuş uçuşu uzaklık bulunur.
Eğri bir çizginin uzunluğu şu yöntemlerle ölçülebilir:
- Bir ip, çizginin kıvrımlarına uygun biçimde yerleştirilebilir.
- Pergel kısa aralıklarla eğri boyunca ilerletilebilir.
- Kâğıt şeridi, çizginin kısa parçalarına sırayla uygulanabilir.
- Sayısal haritalardaki çizgi ölçme aracı kullanılabilir.
Ölçüm aralıkları küçüldükçe kıvrımlar daha ayrıntılı izlenir. Buna rağmen sonuç, haritanın ölçeğine ve kullanılan ölçme yöntemine bağlı olarak yaklaşık değer verir.
Özellikle kıyı uzunlukları ölçeğe duyarlıdır. Büyük ölçekli bir harita daha fazla koy, burun ve küçük kıvrım gösterdiği için aynı kıyı küçük ölçekli bir haritadakinden daha uzun ölçülebilir.
Uzunluk ve Alan Birimlerini Dönüştürme
Harita hesaplamalarında yapılan hataların önemli bir bölümü birim dönüşümünden kaynaklanır. Formül doğru seçilse bile kilometre, metre ve santimetre arasındaki ilişki yanlış kurulursa sonuç da yanlış çıkar.
Uzunluk Birimleri
Temel uzunluk dönüşümleri şöyledir:
- 1 km = 1.000 m
- 1 m = 100 cm
- 1 km = 100.000 cm
- 1 cm = 10 mm
Kilometreden santimetreye geçerken sayı 100.000 ile çarpılır. Santimetreden kilometreye geçerken 100.000’e bölünür.
Örnek:
35 km = 35 × 100.000
35 km = 3.500.000 cm
Tersine:
3.500.000 cm ÷ 100.000 = 35 km
Alan Birimleri
Alan iki boyutlu olduğu için dönüşüm katsayıları da karesel olarak değişir:
- 1 m² = 10.000 cm²
- 1 km² = 1.000.000 m²
- 1 km² = 10.000.000.000 cm²
Çünkü:
1 km = 100.000 cm
Bu uzunluğun karesi alındığında:
1 km² = (100.000 cm)²
1 km² = 10.000.000.000 cm²
Bu nedenle cm² ile km² arasında beş değil, on basamaklık fark vardır.
Haritalarda Alan Hesaplamaları
Harita ölçeği doğrudan bir uzunluk oranıdır. Alan ise uzunluk ve genişlik olmak üzere iki boyuta sahiptir. Bu nedenle alan hesaplarında ölçek paydasının karesi kullanılır.
Örneğin haritadaki uzunluklar yarıya düşerse alan dörtte bire iner. Uzunluklar üç katına çıkarsa alan dokuz katına çıkar.
Gerçek Alanı Hesaplama
Haritadaki alan ve ölçek biliniyorsa gerçek alan şu formülle bulunur:
Gerçek alan = Harita alanı × (Ölçek paydası)²
Örnek:
1/500.000 ölçekli bir haritada bir göl 8 cm² alan kaplamaktadır.
Gerçek alan = 8 × (500.000)²
Gerçek alan = 8 × 250.000.000.000
Gerçek alan = 2.000.000.000.000 cm²
Sonucu kilometrekareye çevirelim:
2.000.000.000.000 ÷ 10.000.000.000 = 200 km²
Gölün gerçek izdüşüm alanı 200 km²dir.
Haritadan bulunan bu değer, gölün yatay düzleme aktarılmış alanını gösterir. Dağlık bir arazinin gerçek yüzey alanı ile izdüşüm alanı aynı değildir. Eğim arttıkça gerçek yüzey alanı, izdüşüm alanından daha büyük hâle gelir.
Harita Alanını Hesaplama
Gerçek alan ve ölçek biliniyorsa haritadaki alan şu bağıntıyla hesaplanır:
Harita alanı = Gerçek alan / (Ölçek paydası)²
Birim dönüşümünü kolaylaştırmak için ölçekte 1 cm’nin kaç kilometreyi gösterdiği bulunabilir. Ardından bu değerin karesi alınır.
Örnek:
Gerçek alanı 1.800 km² olan bir ova, 1/1.000.000 ölçekli haritada kaç cm² yer kaplar?
Bu ölçekte:
1 cm = 10 km
Alan ilişkisi:
1 cm² = 10 × 10
1 cm² = 100 km²
Ovanın haritadaki alanı:
1.800 ÷ 100 = 18 cm²
Ova haritada 18 cm² yer kaplar.
Alandan Ölçek Hesaplama
Harita alanı ile gerçek alan biliniyorsa alan oranının karekökü alınır:
Ölçek = √(Harita alanı / Gerçek alan)
Birimlerin aynı olması gerekir. Bununla birlikte işlem, 1 cm²nin gerçek karşılığı üzerinden daha kolay yapılabilir.
Örnek:
Gerçek alanı 400 km² olan bir göl, haritada 4 cm² ile gösterilmiştir.
Önce haritadaki 1 cm²nin gerçek karşılığını bulalım:
400 ÷ 4 = 100 km²
Bir kenarın karşılığını bulmak için karekök alalım:
√100 = 10 km
Demek ki haritadaki 1 cm, gerçekte 10 km’yi gösterir.
10 km = 1.000.000 cm
Haritanın ölçeği 1/1.000.000’dur.
Uzunluk ve Alan Hesaplarının Karşılaştırılması
Uzunluk ve alan işlemleri arasındaki temel fark, ölçeğin kaç kez kullanıldığıdır.
| Özellik | Uzunluk hesabı | Alan hesabı |
|---|---|---|
| Boyut | Tek boyutlu | İki boyutlu |
| Ölçeğin kullanımı | Payda bir kez kullanılır | Paydanın karesi kullanılır |
| Ölçü birimi | cm, m veya km | cm², m² veya km² |
| Uzunluk yarıya inerse | Harita uzunluğu 1/2 olur | Harita alanı 1/4 olur |
| Uzunluk üç katına çıkarsa | Harita uzunluğu 3 kat olur | Harita alanı 9 kat olur |
| Gerçek değerin bulunması | Harita uzunluğu × ölçek paydası | Harita alanı × ölçek paydasının karesi |
Haritalarda Büyütme ve Küçültme Hesapları
Bir harita fotokopi, baskı veya sayısal görüntüleme yoluyla büyütülebilir ya da küçültülebilir. Bu işlem haritadaki uzunlukları, kâğıt üzerinde kaplanan alanı ve kesir ölçeği değiştirir. Arazideki gerçek uzaklık, gerçek alan ve yükselti ise aynı kalır.
Harita Büyütüldüğünde
Bir harita iki kat büyütülürse:
- Haritadaki uzunluklar iki katına çıkar.
- Haritanın kâğıt üzerinde kapladığı alan dört katına çıkar.
- Kesir ölçeğin paydası yarıya iner.
- Harita daha büyük ölçekli hâle gelir.
- Gerçek uzunluk ve gerçek alan değişmez.
Örnek:
1/800.000 ölçekli bir harita iki kat büyütülürse yeni ölçeğin paydası:
800.000 ÷ 2 = 400.000
Yeni ölçek 1/400.000 olur.
Harita üzerindeki 3 cm’lik bir uzunluk ise:
3 × 2 = 6 cm
hâline gelir.
Harita Küçültüldüğünde
Bir harita yarı boyutuna küçültülürse:
- Haritadaki uzunluklar yarıya iner.
- Kâğıt üzerinde kaplanan alan dörtte bire düşer.
- Kesir ölçeğin paydası iki katına çıkar.
- Harita daha küçük ölçekli hâle gelir.
- Arazideki gerçek değerler değişmez.
Örnek:
1/250.000 ölçekli bir harita yarı boyutuna küçültülürse:
250.000 × 2 = 500.000
Yeni ölçek 1/500.000 olur.
Haritadaki 12 cm²lik bir alan ise:
12 ÷ 4 = 3 cm²
yer kaplar.
Ölçekler Arasındaki Değişim Oranı
Eski ve yeni ölçekler biliniyorsa haritadaki uzunlukların değişim katsayısı şu bağıntıyla bulunur:
Uzunluk katsayısı = Eski ölçek paydası / Yeni ölçek paydası
Alan değişim katsayısı, uzunluk katsayısının karesidir:
Alan katsayısı = (Uzunluk katsayısı)²
Örnek:
1/600.000 ölçekli bir harita 1/200.000 ölçeğine getirilmiştir.
Uzunluk katsayısı = 600.000 / 200.000
Uzunluk katsayısı = 3
Haritadaki uzunluklar üç katına çıkar.
Alan katsayısı = 3² = 9
Haritanın kâğıt üzerinde kapladığı alan dokuz katına çıkar.
Haritalarda Eğim Hesaplama
Eğim, iki nokta arasındaki yükselti farkının yatay uzaklığa oranıdır. Harita üzerinden eğim hesaplamak için noktaların yükseltileri ve aralarındaki yatay uzaklık bilinmelidir.
Bulunan değer, iki nokta arasındaki ortalama eğimi gösterir. Güzergâh üzerindeki her bölümün aynı eğime sahip olduğu anlamına gelmez.
Yüzde Eğim
Eğimi yüzde olarak bulmak için şu formül kullanılır:
Eğim (%) = (Yükselti farkı / Yatay uzaklık) × 100
Yükselti farkı ile yatay uzaklık aynı ölçü biriminde olmalıdır.
Örnek:
İki nokta arasındaki yükselti farkı 300 metre, yatay uzaklık 5 kilometredir.
Önce yatay uzaklığı metreye çevirelim:
5 km = 5.000 m
Formülü uygulayalım:
Eğim = (300 / 5.000) × 100
Eğim = %6
İki nokta arasındaki ortalama eğim %6’dır.
Binde Eğim
Eğim bazı durumlarda binde olarak ifade edilir:
Eğim (‰) = (Yükselti farkı / Yatay uzaklık) × 1.000
Aynı örneği binde olarak hesaplayalım:
Eğim = (300 / 5.000) × 1.000
Eğim = ‰60
Yüzde 6 eğim, binde 60 eğime eşittir.
Ölçek Kullanarak Eğim Hesaplama
Haritadaki uzaklık verilmişse önce gerçek yatay uzaklık hesaplanır. Daha sonra yükselti farkı bu uzaklığa bölünür.
Örnek:
1/200.000 ölçekli bir haritada A ile B arasındaki uzaklık 4 cm’dir. A noktası 300 metre, B noktası 700 metre yükseltidedir.
Gerçek yatay uzaklık:
4 × 200.000 = 800.000 cm
800.000 cm = 8.000 m
Yükselti farkı:
700 − 300 = 400 m
Eğim:
Eğim = (400 / 8.000) × 100
Eğim = %5
A ile B arasındaki ortalama eğim %5’tir.
Eğim Yüzdesi ile Eğim Açısının Farkı
Eğim yüzdesi ile eğim açısı aynı kavram değildir. Eğim yüzdesi, yükselti farkının yatay uzaklığa oranını gösterir. Eğim açısı ise yamacın yatay düzlemle yaptığı açıdır.
Bu nedenle %100 eğim, 90 derecelik dik bir yüzey anlamına gelmez. Yükselti farkının yatay uzaklığa eşit olduğunu gösterir ve yaklaşık 45 derecelik açıya karşılık gelir.
İzohips Aralıkları ve Eğim
İzohipsler, aynı yükseltideki noktaları birleştiren eğrilerdir. Eğrilerin sık veya seyrek geçmesi arazinin eğimi hakkında bilgi verir:
- İzohipsler sık geçiyorsa eğim fazladır.
- Eğriler seyrek geçiyorsa eğim azdır.
- Eşit aralıklarla geçiyorsa eğim düzenlidir.
- Aralıklar değişiyorsa yamacın eğimi de değişir.
İzohipslerin sıklığı eğimin fazla veya az olduğunu gösterir. Ancak sayısal eğim değerini bulmak için yükselti farkı ile yatay uzaklığın hesaplanması gerekir.
Haritalarda Hesaplama Yapma Basamakları
Harita işlemlerinde düzenli bir çözüm yolu izlemek, formül ve birim hatalarını azaltır. Özellikle uzunluk ile alan hesaplarını birbirinden ayırmak gerekir.
Verilenleri Belirleme
Önce soruda verilen değerler yazılır:
- Harita uzunluğu
- Gerçek uzunluk
- Harita alanı
- Gerçek alan
- Ölçek
- Yükselti farkı
- Büyütme veya küçültme oranı
Ardından hangi değerin istendiği belirlenir.
Uygun Formülü Seçme
Uzunluk sorularında ölçek paydası bir kez kullanılır. Alan sorularında paydanın karesi alınır. Eğim hesaplarında ise yükselti farkı yatay uzaklığa bölünür.
Formül seçmeden önce sorunun uzunluk mu, alan mı yoksa eğim mi istediği açıkça belirlenmelidir.
Birimleri Eşitleme
Kesir ölçekle işlem yapılırken harita uzunluğu ve gerçek uzunluk aynı birimde olmalıdır. Harita üzerindeki ölçüler genellikle santimetreyle verildiği için gerçek uzunluğu santimetreye çevirmek güvenli bir yöntemdir.
Alan hesaplarında cm² ile km² arasındaki dönüşüm karesel olarak yapılır.
Sonucu Kontrol Etme
İşlem tamamlandıktan sonra sonuç coğrafi açıdan değerlendirilmelidir.
Örneğin 1/2.000.000 ölçekli bir haritada 3 cm ile gösterilen uzaklığın 600 metre çıkması mümkün değildir. Bu ölçekte 1 cm, 20 km’yi gösterir. Dolayısıyla 3 cm’nin gerçek karşılığı 60 km olmalıdır.
Benzer biçimde harita küçültüldüğü hâlde ölçek paydası azalıyorsa işlem ters yapılmış demektir.
Haritalarda Hesaplamalarda Sık Yapılan Hatalar
Harita hesaplarında karşılaşılan yanlışların çoğu, birkaç temel kuralın karıştırılmasından kaynaklanır. Bu hataları tanımak sonuçların daha kolay denetlenmesini sağlar.
Paydası Büyük Olan Ölçeği Büyük Sanmak
1/1.000.000 ölçeğinin paydası, 1/100.000 ölçeğinin paydasından büyüktür. Ancak kesrin değeri daha küçüktür. Bu nedenle 1/1.000.000 daha küçük ölçektir.
Birimleri Dönüştürmeden İşlem Yapmak
Haritadaki santimetre ile gerçek uzaklıktaki kilometre doğrudan bölünemez. Önce iki değer aynı ölçü birimine çevrilmelidir.
Alan Hesabında Ölçeğin Karesini Almamak
Alan iki boyutludur. Bu nedenle gerçek alan bulunurken ölçek paydasının karesi kullanılır. Yalnızca ölçek paydasıyla çarpmak yanlış sonuç verir.
Kuş Uçuşu Uzaklık ile Yol Uzunluğunu Karıştırmak
İki nokta arasındaki düz çizgi kuş uçuşu uzaklığı verir. Kara yolu, akarsu ve kıyı gibi kıvrımlı unsurlar kendi güzergâhları izlenerek ölçülmelidir.
Eğim Hesabında Yükseltileri Toplamak
Eğim hesabında iki noktanın yükseltileri toplanmaz. Büyük yükselti değerinden küçük değer çıkarılarak yükselti farkı bulunur.
Yatay Uzaklık Yerine Eğimli Yüzeyi Kullanmak
Eğim formülünün paydasında iki nokta arasındaki yatay uzaklık yer alır. Yamacın yüzeyi boyunca ölçülen eğimli uzunluk kullanılmaz.
Büyütme İşleminde Gerçek Değerleri Değiştirmek
Haritanın büyütülmesi veya küçültülmesi arazideki gerçek uzunluğu, gerçek alanı ve yükseltiyi değiştirmez. Yalnızca haritanın gösterim boyutları ve kesir ölçeği değişir.
Uzunluk ve Alan Değişimini Aynı Sanmak
Harita iki kat büyütülürse uzunluklar iki, alanlar dört katına çıkar. Uzunluk değişim oranını alana doğrudan uygulamak yanlış sonuç verir.
Sözün Kısası
Haritalarda hesaplamalar, ölçek aracılığıyla haritadaki ölçüleri gerçek değerlere dönüştürür. Uzunluk işlemlerinde ölçek paydası bir kez, alan işlemlerinde karesiyle kullanılır. Harita büyütülüp küçültüldüğünde gösterim boyutları değişir ancak arazideki gerçek değerler aynı kalır. Eğim ise yükselti farkının yatay uzaklığa oranlanmasıyla bulunur. Birimler doğru çevrildiğinde ve sonucun mantığı kontrol edildiğinde bütün bu işlemler aynı temel ilişki üzerinden kolayca çözülebilir.
Sık Sorulan Sorular
Haritada ölçülen uzaklık gerçek yol uzunluğunu verir mi?
Her zaman vermez. Düz çizgiyle ölçülen değer kuş uçuşu uzaklıktır. Yol uzunluğunu bulmak için yolun haritadaki kıvrımları izlenmelidir.
Ölçek paydası büyüdükçe harita neden küçük ölçekli olur?
Kesir ölçeğin payı 1’dir. Payda büyüdükçe kesrin sayısal değeri küçülür. Bu nedenle 1/1.000.000, 1/100.000’den daha küçük bir ölçektir.
Alan hesaplarında ölçek paydasının karesi neden alınır?
Alan uzunluk ve genişlik olmak üzere iki boyuta sahiptir. Her iki boyut aynı oranda küçüldüğü için toplam küçülme oranı ölçeğin karesi olur.
Çizgi ölçek harita büyütüldüğünde kullanılabilir mi?
Evet. Çizgi ölçek haritayla birlikte aynı oranda büyüdüğü veya küçüldüğü için geçerliliğini korur. Kesir ölçeğin yazılı değeri ise yeniden hesaplanmalıdır.
Yüzde 10 eğim ne anlama gelir?
Yatay yönde her 100 metrelik ilerlemede yükseltinin ortalama 10 metre değiştiğini gösterir.
Haritadaki alan gerçek yüzey alanını mı gösterir?
Harita üzerinden hesaplanan değer genellikle izdüşüm alanıdır. Engebeli arazinin eğimleri boyunca ölçülen gerçek yüzey alanı daha büyük olabilir.
Haritanın ölçeği değişince yükselti de değişir mi?
Hayır. Ölçek değişikliği haritadaki gösterim boyutlarını etkiler. Arazinin gerçek yükseltisi değişmez.