Afetlerin genel özellikleri ve sınıflandırılması, yalnızca doğada gerçekleşen tehlikeli olayları değil, bu olayların toplum ve çevre üzerindeki sonuçlarını da kapsar. Bir depremin, fırtınanın ya da teknolojik kazanın afete dönüşmesinde olayın büyüklüğü kadar insanların ve ekonomik değerlerin tehlike karşısındaki durumu da etkilidir. Bu nedenle afetleri anlamak için tehlike, maruziyet, zarar görebilirlik ve müdahale kapasitesi arasındaki ilişkiyi birlikte değerlendirmek gerekir.
Afet Nedir?
Afet kavramı günlük dilde çoğu zaman deprem, sel veya heyelan gibi olayların adı olarak kullanılır. Ancak bilimsel açıdan afet, olayın kendisinden çok ortaya çıkardığı ağır sonuçları ifade eder.
Afet; toplumun tamamını veya belirli bir bölümünü fiziksel, ekonomik, sosyal ya da çevresel açıdan olumsuz etkileyen ve toplumun kendi imkânlarıyla başa çıkma kapasitesini aşan olayların doğurduğu sonuçtur. Bu tanıma göre her tehlikeli olay afet değildir.
Örneğin yerleşim bulunmayan bir bölgede meydana gelen güçlü bir deprem, doğal bir tehlike oluşturabilir. Buna karşılık aynı büyüklükteki bir deprem; dayanıksız yapıların, yoğun nüfusun ve yetersiz müdahale imkânlarının bulunduğu bir şehirde büyük bir afete dönüşebilir.
Afetlerin ortaya çıkışını genel olarak şu ilişki açıklar:
Tehlike + maruziyet + zarar görebilirlik − başa çıkma kapasitesi = afet riskinin düzeyi
Bu ifade matematiksel bir işlemden çok kavramsal bir ilişkiyi gösterir. Tehlikenin etkilediği alanda insan, yapı veya ekonomik faaliyet bulunmuyorsa zarar sınırlı kalabilir. Buna karşılık yüksek maruziyet ve zarar görebilirlik, tehlikenin afete dönüşme ihtimalini artırır.
Afetlerle İlgili Temel Kavramlar
Afetleri doğru yorumlayabilmek için olayın kendisiyle olaydan kaynaklanan olası ve gerçekleşmiş sonuçları birbirinden ayırmak gerekir. Tehlike, risk, maruziyet ve zarar görebilirlik kavramları bu ayrımı sağlar.
Tehlike
Can kaybına, yaralanmaya, ekonomik zarara, toplumsal aksamalara veya çevresel bozulmaya yol açma potansiyeli taşıyan olay, süreç ya da durumlar tehlike olarak tanımlanır.
Deprem, aşırı yağış, kuraklık, salgın hastalık, orman yangını ve endüstriyel patlama birer tehlike kaynağıdır. Ancak tehlikenin varlığı mutlaka afet yaşanacağı anlamına gelmez. Ortaya çıkacak sonuçlar; tehlikenin şiddetine, süresine, etki alanına ve toplumun hazırlık düzeyine bağlıdır.
Maruziyet
Maruziyet, tehlikeden etkilenebilecek insanların, yapıların, altyapı sistemlerinin, ekonomik faaliyetlerin ve doğal değerlerin tehlike alanında bulunmasıdır.
Taşkın yatağına kurulan bir yerleşmede yaşayan nüfus sele maruzdur. Aktif faylara yakın şehirler deprem tehlikesine, kurak iklim bölgelerindeki tarımsal faaliyetler ise su kıtlığına daha fazla maruz kalabilir.
Nüfusun veya yapıların tehlike alanında bulunması tek başına uğranacak zararı belirlemez. Yapı kalitesi, gelir düzeyi, eğitim, hazırlık ve müdahale imkânları da sonuçları değiştirir.
Zarar Görebilirlik
Zarar görebilirlik, bir insanın, topluluğun, yapının veya sistemin tehlikenin etkileri karşısında zarar görmeye yatkın olmasıdır. Bu kavram bazı kaynaklarda savunmasızlık ya da kırılganlık olarak da adlandırılır.
Zarar görebilirliği artıran başlıca koşullar şunlardır:
- Dayanıksız ve denetimsiz yapılar
- Plansız kentleşme
- Yoksulluk ve gelir eşitsizliği
- Altyapı eksiklikleri
- Afet bilincinin yetersiz olması
- Sağlık ve iletişim hizmetlerine erişim güçlüğü
- Yaşlı, çocuk veya engelli nüfusun ihtiyaçlarının göz ardı edilmesi
- Doğal çevrenin taşıma kapasitesini aşan arazi kullanımı
Aynı tehlikeyle karşılaşan iki yerleşmenin farklı ölçüde zarar görmesi, çoğu zaman zarar görebilirlik düzeylerinin farklı olmasından kaynaklanır.
Afet Riski
Afet riski, belirli bir tehlikenin gelecekte can kaybına, yaralanmaya, ekonomik zarara, toplumsal aksamalara veya çevresel kayıplara yol açma ihtimalidir.
Risk yalnızca olayın meydana gelme olasılığına göre belirlenmez. Tehlikenin şiddeti, etki alanındaki değerler ve bu değerlerin zarar görebilirliği de hesaba katılır. Bu nedenle deprem tehlikesi yüksek olan her yerde afet riski aynı değildir.
Örneğin sağlam zemin üzerinde planlı biçimde gelişen, yapı denetimini uygulayan ve acil durum hazırlıklarını tamamlayan bir kent ile aynı deprem tehlikesine sahip fakat dayanıksız yapıların yaygın olduğu bir kent eşit risk taşımaz.
Afet
Tehlike gerçekleştiğinde toplumun işleyişi ciddi biçimde bozuluyor, geniş çaplı kayıplar meydana geliyor ve yerel imkânlar yetersiz kalıyorsa afet ortaya çıkar.
Bu nedenle deprem ile deprem afeti aynı kavram değildir. Deprem, yer kabuğundaki kırılmalar sonucunda açığa çıkan enerjinin oluşturduğu doğal bir olaydır. Depremin insanlara, yapılara ve ekonomik faaliyetlere verdiği ağır zararlar ise afetin sonuçlarını meydana getirir.
Kapasite ve Dirençlilik
Kapasite, bir toplumun tehlikelerin olumsuz sonuçlarını önlemek, azaltmak, bu sonuçlarla başa çıkmak ve olay sonrasında toparlanmak için kullanabileceği bilgi, kurum, insan gücü, altyapı ve ekonomik kaynakların bütünüdür.
Dirençlilik ise toplumların ve sistemlerin tehlikeler karşısında temel işlevlerini koruyabilme, değişen koşullara uyum sağlayabilme ve yaşanan olaydan sonra yeniden toparlanabilme gücüdür. Sağlam yapılar, eğitimli ekipler, kesintisiz iletişim sistemleri, etkili sağlık hizmetleri ve bilinçli toplum dirençliliği artırır.
Afetlerin Genel Özellikleri
Afetlerin genel özellikleri, olayın oluşum biçimine göre değişse de birçok afette ortak nitelikler görülür. Bu ortak özellikler, afet riskini değerlendirirken ve zararları azaltmaya yönelik çalışmalar planlarken yol gösterir.
Toplumun Normal İşleyişini Bozar
Afetler ulaşım, haberleşme, eğitim, sağlık, üretim ve ticaret gibi günlük faaliyetlerde ciddi aksamalara yol açabilir. Elektrik, içme suyu, doğal gaz ve kanalizasyon sistemlerinde meydana gelen kesintiler sorunun büyümesine neden olabilir.
Bu bozulmanın süresi afetin türüne ve büyüklüğüne göre değişir. Kısa süren bir deprem, altyapıda oluşturduğu hasar nedeniyle aylarca devam eden toplumsal ve ekonomik sorunlar doğurabilir. Kuraklık ise yavaş gelişmesine rağmen tarım, enerji üretimi ve su temini üzerinde uzun süreli baskı oluşturabilir.
Can ve Mal Kayıplarına Neden Olabilir
Afetler doğrudan veya dolaylı biçimde can kaybına ve yaralanmalara yol açabilir. Binaların yıkılması, taşkın sularının yerleşmeleri basması, aşırı sıcakların sağlık sorunlarını artırması ve salgın hastalıkların yayılması doğrudan etkiler arasında yer alır.
Üretimin durması, iş kayıpları, zorunlu göç, psikolojik sorunlar ve eğitimde yaşanan kesintiler ise dolaylı etkiler oluşturur. Bu etkiler bazı durumlarda doğrudan fiziksel zararlardan daha uzun sürebilir.
Yerel İmkânları Aşabilir
Bir olayın afet olarak değerlendirilmesinde toplumun başa çıkma kapasitesi önemli rol oynar. Küçük bir yerleşmenin müdahale imkânlarını aşan olay, daha güçlü altyapıya sahip başka bir yerleşmede daha sınırlı sonuçlar doğurabilir.
Büyük afetlerde çevre illerden, merkezi yönetimden veya uluslararası kuruluşlardan destek gerekebilir. Arama kurtarma, barınma, sağlık, beslenme ve altyapı onarımı gibi ihtiyaçların aynı anda ortaya çıkması mevcut kaynaklar üzerinde ciddi baskı oluşturur.
Etkileri Mekâna Göre Değişir
Afetin etkisi her yerde aynı değildir. Yeryüzü şekilleri, jeolojik yapı, iklim koşulları, nüfus yoğunluğu, yapı kalitesi, ekonomik gelişmişlik ve arazi kullanımı sonuçları değiştirir.
Örneğin eğimli arazilerde şiddetli yağış heyelanları tetikleyebilir. Geçirimsiz yüzeylerin genişlediği kentlerde ise aynı yağış kısa sürede yüzey akışına geçerek şehir sellerine neden olabilir. Dolayısıyla olayın türü aynı olsa bile farklı coğrafi koşullar farklı sonuçlar üretir.
Etki Süreleri Farklıdır
Bazı afetler aniden ortaya çıkar. Deprem, kaya düşmesi, çığ, ani sel ve patlama bu gruba girer. Bu olaylarda erken uyarı süresi oldukça kısa olabilir.
Kuraklık, çölleşme ve bazı salgınlar ise daha yavaş gelişir. Yavaş gelişen afetlerin başlangıç ve bitiş zamanını kesin biçimde belirlemek güçtür. Buna karşın izleme sistemleri, bu süreçlerde riskin arttığını önceden gösterebilir.
Birincil ve İkincil Etkiler Oluşturabilir
Afeti başlatan olayın doğrudan oluşturduğu sonuçlara birincil etki denir. Deprem sırasında binaların yıkılması veya fırtınada çatıların zarar görmesi bu etkilere örnek verilebilir.
Olayın ardından gelişen yeni tehlikeler ise ikincil etkiler meydana getirir. Depremin ardından yangınların çıkması, deniz tabanındaki hareketin tsunami oluşturması, barajların zarar görmesi veya heyelanların ulaşımı kesmesi bu durumu gösterir.
Bir tehlike başka bir tehlikeyi başlatabilir. Bu nedenle afetleri birbirinden tamamen bağımsız olaylar olarak değerlendirmek doğru değildir.
Sınır Aşan Sonuçlar Doğurabilir
Bazı afetlerin etkileri idari veya siyasi sınırlarla sınırlı kalmaz. Büyük akarsu havzalarındaki taşkınlar, hava yoluyla taşınan volkanik küller, deniz kirliliği, salgın hastalıklar ve geniş alanlı orman yangınlarının dumanları birden fazla ülkeyi etkileyebilir.
Bu özellik; gözlem, bilgi paylaşımı, erken uyarı ve müdahale çalışmalarında bölgesel ve uluslararası iş birliğini gerekli kılar.
Ekonomik ve Sosyal Eşitsizlikleri Belirginleştirebilir
Afetler aynı yerde yaşayan herkesi eşit ölçüde etkilemez. Dayanıklı konutlara, sigortaya, ulaşıma ve sağlık hizmetlerine erişebilen kişiler olayın sonuçlarıyla daha kolay başa çıkabilir.
Düşük gelirli gruplar ise tehlikeli alanlarda yaşama, dayanıksız yapılarda barınma ve kayıplarını telafi edecek kaynaklardan yoksun kalma ihtimaliyle daha fazla karşılaşabilir. Bu nedenle afet riski yalnızca fiziksel çevrenin değil, toplumsal ve ekonomik koşulların da bir sonucudur.
Doğal Olaylar Her Zaman Afet Değildir
Deprem, volkanik faaliyet, aşırı yağış ve fırtına doğadaki süreçlerin parçalarıdır. Bu olayları insan etkisinden bağımsız biçimde “afet” olarak adlandırmak, afetin toplumsal boyutunu gözden kaçırır.
Doğal olaylar nüfusun, yerleşmelerin ve ekonomik değerlerin bulunduğu alanlarda ağır kayıplar doğurduğunda doğal kaynaklı afete dönüşür. Bu ayrım, afet zararlarının kaçınılmaz olduğu düşüncesini de değiştirir. Tehlikeyi her zaman ortadan kaldırmak mümkün olmasa bile maruziyeti ve zarar görebilirliği azaltmak mümkündür.
Afetlerin Kaynaklarına Göre Sınıflandırılması
Afetlerin genel özellikleri ve sınıflandırılması yapılırken olayın kaynağı, gelişme hızı, süresi, etki alanı ve sonuçları dikkate alınabilir. En yaygın sınıflandırmada afetler, doğal süreçlerden kaynaklananlar ile insan faaliyetleri ve teknolojik sistemlerden kaynaklananlar şeklinde iki ana grupta incelenir.
Doğal Kaynaklı Afetler
Doğal kaynaklı afetler; atmosferde, hidrosferde, biyosferde veya yer kabuğunda gelişen süreçlerin toplum üzerinde ağır kayıplar oluşturmasıyla ortaya çıkar.
Bu afetlerde doğa olayı tehlikenin kaynağını oluşturur. Ancak zararın büyüklüğünü çoğu zaman yanlış arazi kullanımı, plansız kentleşme, dayanıksız yapılar ve hazırlık eksikliği belirler.
İnsan ve Teknoloji Kaynaklı Afetler
İnsan ve teknoloji kaynaklı afetler; üretim, ulaşım, enerji, sanayi, madencilik veya altyapı sistemlerinde meydana gelen hata, ihmal, arıza ya da kontrol kaybından doğar.
Endüstriyel patlamalar, tehlikeli madde sızıntıları, büyük ulaşım kazaları, maden kazaları, nükleer ve radyolojik kazalar ile büyük petrol sızıntıları bu grupta yer alır.
Bazı olayların tek bir nedeni yoktur. Örneğin aşırı yağış doğal bir süreçtir; fakat akarsu yataklarının daraltılması, geçirimsiz yüzeylerin artması ve yetersiz drenaj sistemi şehir selinin şiddetini artırabilir. Bu tür olaylarda doğal ve beşerî etkenler birlikte rol oynar.
Doğal Kaynaklı Afetlerin Sınıflandırılması
Doğal kaynaklı afetleri oluşturan süreçler yerkürenin farklı sistemlerinde gelişir. Bu nedenle jeolojik ve jeomorfolojik, meteorolojik ve klimatolojik, hidrolojik ve biyolojik kökenli afetler şeklinde alt gruplara ayrılabilir.
Jeolojik ve Jeomorfolojik Kökenli Afetler
Jeolojik kökenli afetler, yer kabuğundaki hareketler ve yerin iç yapısıyla bağlantılı süreçlerden kaynaklanır. Jeomorfolojik kökenli olaylar ise yeryüzü şekillerinin gelişimi, yamaç dengesi ve kütle hareketleriyle ilişkilidir.
Deprem
Deprem, yer kabuğunda biriken enerjinin kırılma sonucunda aniden açığa çıkması ve sismik dalgalar hâlinde çevreye yayılmasıdır. Depremler çoğunlukla levha sınırları ve aktif fay kuşakları çevresinde yoğunlaşır.
Sarsıntının büyüklüğü tek başına hasarı belirlemez. Odak derinliği, yerleşmenin merkez üssüne uzaklığı, zeminin özellikleri, yapıların dayanıklılığı ve nüfus yoğunluğu da zararın düzeyini etkiler.
Türkiye; Alp-Himalaya deprem kuşağı üzerinde yer alır. Kuzey Anadolu Fay Zonu, Doğu Anadolu Fay Zonu ve Batı Anadolu’daki genişleme alanları ülkedeki başlıca deprem kaynakları arasındadır.
Volkanik Faaliyetler
Volkanik faaliyet, magma ile gazların yer kabuğundaki çatlaklardan veya volkan bacalarından yeryüzüne çıkmasıdır. Lav akıntıları, kül yağışı, zehirli gazlar ve sıcak piroklastik akıntılar çevredeki yerleşmeleri tehdit edebilir.
Volkanik küller geniş alanlara yayılarak hava ulaşımını, tarımı ve insan sağlığını etkileyebilir. Bununla birlikte bütün volkanik patlamalar aynı özellikte değildir. Magmanın yapısı, gaz miktarı ve volkanın biçimi patlamanın şiddetini değiştirir.
Türkiye’de geçmiş jeolojik dönemlerde etkin olmuş çok sayıda volkanik dağ bulunur. Ancak bu dağların varlığı, günümüzde sık ve düzenli volkanik afetler yaşandığı anlamına gelmez.
Tsunami
Tsunami, çoğunlukla deniz tabanında meydana gelen deprem, volkanik faaliyet veya kütle hareketleri sonucunda oluşan uzun dalga boylu deniz dalgalarıdır. Açık denizde fark edilmesi güç olan dalgalar, sığ kıyılara yaklaştıkça yavaşlar ve yükselebilir.
Tsunami, gelgit sonucu meydana gelmez. Bu nedenle günlük dilde kullanılan “deprem dalgası” ifadesi, olayın oluşumunu “gelgit dalgası” ifadesinden daha doğru açıklar. Bununla birlikte her deniz altı depremi tsunami oluşturmaz; deniz tabanında yeterli düşey yer değiştirme gerçekleşmesi gerekir.
Türkiye kıyılarında tsunami tehlikesi Pasifik Okyanusu çevresindeki kadar yüksek değildir. Ancak Ege ve Akdeniz’deki tarihsel olaylar, tehlikenin tamamen yok sayılamayacağını gösterir.
Heyelan
Heyelan, kaya, toprak veya ayrışmış malzemenin yer çekiminin etkisiyle yamaç boyunca aşağı doğru hareket etmesidir. Eğim, kayaç ve toprak yapısı, suya doygunluk, bitki örtüsü ve insan faaliyetleri heyelan oluşumunu etkiler.
Şiddetli veya uzun süreli yağışlar zemindeki su miktarını artırarak yamaç dengesini bozabilir. Yol açma çalışmaları, hatalı kazılar ve bitki örtüsünün tahribi de bazı yamaçlarda hareketi kolaylaştırabilir.
Türkiye’de özellikle eğimli arazinin ve yağışın fazla olduğu Doğu Karadeniz’de heyelan tehlikesi yüksektir. Bununla birlikte uygun koşullar oluştuğunda ülkenin farklı bölgelerinde de heyelan meydana gelebilir.
Kaya Düşmesi
Kaya düşmesi, dik yamaçlardan veya kayalıklardan kopan parçaların düşme, sıçrama ya da yuvarlanma yoluyla aşağı hareket etmesidir. Donma-çözülme, sıcaklık değişimleri, deprem ve kayaçlardaki çatlaklar süreci kolaylaştırabilir.
Kaya düşmesi ile heyelan aynı olay değildir. Heyelanda toprak veya kaya kütlesi bir yüzey boyunca hareket ederken kaya düşmesinde kopan parçalar çoğunlukla dik bir yamaçtan serbest biçimde düşer ya da yuvarlanır.
Meteorolojik ve Klimatolojik Kökenli Afetler
Meteorolojik afetler kısa süreli atmosfer olaylarıyla, klimatolojik afetler ise daha uzun süreli iklim koşullarıyla ilişkilidir. Bazı sınıflandırmalarda bu iki grup birlikte ele alınır.
Fırtına
Fırtına, rüzgâr hızının çevrede hasar oluşturabilecek düzeye ulaşmasıdır. Şiddetli rüzgârlar çatıları, enerji hatlarını, tarım alanlarını ve ulaşımı etkileyebilir. Denizlerde oluşan fırtınalar dalga yüksekliğini artırarak kıyı alanları ve deniz ulaşımı için tehlike yaratır.
Fırtınanın etkisi rüzgâr hızına ek olarak süresine, yönüne, topoğrafyaya ve yapıların dayanıklılığına bağlıdır.
Hortum
Hortum, güçlü konvektif fırtınalarla bağlantılı olarak oluşan ve bulut tabanından yeryüzüne doğru uzanan, hızla dönen dar hava sütunudur. Etki alanı çoğu fırtınaya göre daha dardır; buna karşın geçtiği hat boyunca büyük hasar oluşturabilir.
Hortumlar yalnızca belirli bir ülkede görülmez. Uygun atmosfer koşulları oluştuğunda Türkiye dâhil dünyanın farklı bölgelerinde meydana gelebilir. Ancak görülme sıklığı ve şiddeti bölgelere göre değişir.
Dolu
Dolu, kuvvetli dikey hava hareketlerinin bulunduğu kümülonimbus bulutlarında oluşan buz tanelerinin yeryüzüne düşmesidir. Büyük dolu taneleri tarım ürünlerine, araçlara, çatılara ve cam yüzeylere zarar verebilir.
Dolu yağışı çoğunlukla kısa sürer. Buna rağmen ürünlerin gelişme döneminde meydana geldiğinde tarımsal kayıpları artırabilir.
Aşırı Sıcak ve Soğuklar
Bir yerde uzun yıllar boyunca gözlenen normal değerlerin belirgin ölçüde üzerine çıkan sıcaklıklar sıcak hava dalgası oluşturabilir. Yüksek sıcaklık ve nem; özellikle yaşlılar, çocuklar, açık havada çalışanlar ve kronik rahatsızlığı bulunan kişiler üzerinde sağlık riski yaratır.
Aşırı soğuklar ise don olaylarını, enerji ihtiyacını ve ulaşım sorunlarını artırabilir. Tarım alanlarında zamansız don görülmesi bitkilere zarar verebilir.
Kuraklık
Kuraklık, yağışların belirli bir süre boyunca normal değerlerin altında kalması ve bunun sonucunda su açığının ortaya çıkmasıdır. Yavaş geliştiği için başlangıç zamanı her zaman kolayca fark edilmez.
Kuraklığın farklı türleri bulunur:
- Meteorolojik kuraklık: Yağışların normalin altında kalmasıdır.
- Tarımsal kuraklık: Toprak neminin bitkilerin ihtiyacını karşılayamamasıdır.
- Hidrolojik kuraklık: Akarsu, göl, baraj ve yer altı suyu seviyelerinin azalmasıdır.
- Sosyoekonomik kuraklık: Su arzının toplumsal ve ekonomik talebi karşılayamamasıdır.
Kuraklık ile çölleşme aynı kavram değildir. Kuraklık geçici bir yağış yetersizliğini anlatırken çölleşme, kurak ve yarı kurak alanlarda arazi verimliliğinin iklim koşulları ve insan faaliyetleri nedeniyle uzun süreli biçimde azalmasıdır.
Orman Yangınları
Orman yangını, orman veya çalılık alanlardaki yanıcı maddelerin kontrolsüz biçimde yanmasıdır. Yıldırım gibi doğal nedenler yangını başlatabilir. Bununla birlikte ihmal, dikkatsizlik ve kasıt gibi insan kaynaklı nedenler de önemli rol oynar.
Yüksek sıcaklık, düşük nem, kurumuş bitki örtüsü ve kuvvetli rüzgâr yangının yayılmasını hızlandırır. Bu nedenle yangının başlama nedeni ile büyümesini kolaylaştıran koşulları birbirinden ayırmak gerekir.
Akdeniz ikliminin görüldüğü alanlarda yaz kuraklığı, yanıcı maddelerin nemini azaltarak yangın tehlikesini yükseltir. Ancak her orman yangını yalnızca sıcak hava nedeniyle başlamaz.
Hidrolojik Kökenli Afetler
Hidrolojik afetler, suyun miktarında, akışında veya dağılışında meydana gelen olağan dışı değişimlerle ilişkilidir. Atmosfer olayları, yeryüzü şekilleri ve insan faaliyetleri bu afetlerin oluşumunda birlikte etkili olabilir.
Sel ve Taşkın
Sel, genellikle şiddetli yağış veya hızlı kar erimesi sonucunda oluşan ve çoğu zaman ani gelişen güçlü yüzey akışıdır. Taşkın ise akarsuyun debisinin artarak yatağından çıkması ve çevresindeki alanlara yayılmasıdır.
Bu iki kavram birbiriyle bağlantılı olsa da tamamen aynı değildir. Her taşkın ani gelişmez; büyük nehirlerde su seviyesi günler içinde yükselebilir. Sel ise dere yataklarında, eğimli arazilerde veya şehirlerde kısa sürede oluşabilir.
Sel ve taşkın riskini artıran başlıca etkenler şunlardır:
- Kısa sürede düşen şiddetli yağışlar
- Hızlı kar erimesi
- Toprağın suya doyması
- Bitki örtüsünün tahrip edilmesi
- Akarsu yataklarının daraltılması veya yapılaşmaya açılması
- Kentlerde geçirimsiz yüzeylerin genişlemesi
- Yağmur suyu tahliye sistemlerinin yetersiz kalması
Çığ
Çığ, dağ yamaçlarında biriken kar kütlesinin dengesini kaybederek hızla aşağı hareket etmesidir. Kar tabakalarının özellikleri, eğim, sıcaklık değişimleri, yeni kar yağışı ve rüzgârla taşınan kar birikimi çığ oluşumunu etkiler.
Çığ, yalnızca kar yağışının fazla olmasına bağlı değildir. Kar tabakaları arasındaki zayıf bağlantı ve uygun yamaç eğimi de gerekir. Türkiye’de özellikle Doğu Anadolu’nun yüksek, eğimli ve uzun süre karla kaplı kesimlerinde çığ tehlikesi bulunur.
Biyolojik Kökenli Afetler
Biyolojik afetler; mikroorganizmaların, hastalık taşıyıcıların veya zararlı canlıların insan, hayvan ve bitki toplulukları üzerinde geniş çaplı olumsuz etkiler oluşturmasıyla ortaya çıkar.
Salgın Hastalıklar
Belirli bir toplumda veya bölgede bir hastalığın beklenenden daha fazla görülmesine salgın deriz. Salgın çok geniş bir coğrafyaya ve çok sayıda ülkeye yayıldığında pandemi niteliği kazanabilir.
Nüfus hareketleri, yoğun yerleşme, sağlık hizmetlerine erişim, temiz su ve hijyen koşulları hastalıkların yayılma hızını etkiler. Bu nedenle biyolojik tehlikenin sonuçları yalnızca hastalığın özelliklerine bağlı değildir.
Bitki ve Hayvan Hastalıkları
Tarım bitkilerinde ve hayvanlarda yayılan hastalıklar gıda üretimini, kırsal geçim kaynaklarını ve ekonomik faaliyetleri olumsuz etkileyebilir. Zararlı böceklerin büyük alanlara yayılması da ürün kayıplarına yol açabilir.
Bu olayların afete dönüşmesi, etkilenen alanın genişliğine, üretim kaybının büyüklüğüne ve toplumun gıda arzını koruma kapasitesine bağlıdır.
İnsan ve Teknoloji Kaynaklı Afetlerin Sınıflandırılması
İnsan ve teknoloji kaynaklı afetler, doğal süreçlerden bağımsız biçimde ortaya çıkabileceği gibi doğal bir tehlikenin tetiklemesiyle de gelişebilir. Altyapı sistemlerinin ve endüstriyel tesislerin güvenliği, bu afetlerin önlenmesinde temel önem taşır.
Endüstriyel Kazalar
Endüstriyel kazalar; üretim tesislerinde meydana gelen patlama, yangın, çökme veya kontrol kaybı sonucunda oluşur. Tesisin yerleşmelere yakınlığı, kullanılan maddelerin özellikleri ve güvenlik sistemlerinin yeterliliği zararın boyutunu belirler.
Kazanın etkisi tesis sınırlarını aşabilir. Zehirli gazlar hava hareketleriyle, kirleticiler ise akarsu ve yer altı sularıyla geniş alanlara taşınabilir.
Kimyasal Kazalar
Kimyasal kazalar, tehlikeli maddelerin üretimi, depolanması veya taşınması sırasında çevreye yayılmasıdır. Bu maddeler solunum, temas veya kirlenmiş su ve besinler yoluyla canlıları etkileyebilir.
Maddenin türü, miktarı, yayılma biçimi ve çevresel koşullar müdahale yöntemini değiştirir. Bu nedenle kimyasal kazalarda uzman ekiplerin hızlı biçimde maddeyi tanımlaması gerekir.
Nükleer ve Radyolojik Kazalar
Nükleer ve radyolojik kazalar, radyoaktif maddelerin kontrol dışına çıkması ve insanların ya da çevrenin zararlı düzeyde radyasyona maruz kalmasıyla oluşur.
Radyasyon gözle görülemediği için ölçüm ve izleme sistemleri büyük önem taşır. Kirlenmenin etkisi olayın büyüklüğüne, yayılan maddenin türüne, hava koşullarına ve insanların maruz kalma süresine göre değişir.
Ulaşım Kazaları
Kara yolu, demir yolu, deniz yolu ve hava yolu ulaşımında meydana gelen büyük kazalar insan ve teknoloji kaynaklı afetler arasında değerlendirilebilir. Bununla birlikte her trafik kazası afet değildir.
Bir ulaşım kazasının afet niteliği kazanmasında can kaybının büyüklüğü, tehlikeli madde taşınıp taşınmadığı, çevresel etkiler ve yerel müdahale kapasitesinin aşılıp aşılmadığı önem taşır.
Maden Kazaları
Maden kazaları; göçük, patlama, yangın, su baskını veya zararlı gazların birikmesi sonucunda oluşabilir. Jeolojik koşullar etkili olsa da işletme güvenliği, denetim, havalandırma ve acil durum hazırlıkları riskin düzeyini belirler.
Maden kazalarını doğal afet olarak değerlendirmek doğru değildir. Doğal koşullar kazaya katkıda bulunsa bile faaliyet, insan tarafından kurulan ve yönetilen bir üretim sistemi içinde gerçekleşir.
Büyük Yangınlar ve Patlamalar
Yerleşme, depo, enerji tesisi veya sanayi alanlarında ortaya çıkan büyük yangınlar ve patlamalar geniş çaplı kayıplar oluşturabilir. Yanıcı maddelerin türü, yapıların birbirine yakınlığı ve müdahale imkânları yangının yayılma hızını etkiler.
Orman yangınları ile yapı ve tesis yangınlarının sınıflandırılması her zaman aynı değildir. Orman yangınları bazı sınıflandırmalarda doğal ve çevresel afetler arasında incelenirken endüstriyel tesislerdeki yangınlar teknoloji kaynaklı afet kabul edilir. Yangının çıkış nedeni ayrıca değerlendirilmelidir.
Petrol Sızıntıları ve Çevresel Kazalar
Boru hatlarında, petrol tankerlerinde veya açık deniz platformlarında meydana gelen kazalar deniz ve kıyı ekosistemlerini etkileyebilir. Petrol tabakası su yüzeyinde yayılarak kuşlara, deniz canlılarına ve kıyı faaliyetlerine zarar verebilir.
Kirleticinin akıntılarla taşınması, olayın başlangıç noktasından uzaktaki kıyıların da etkilenmesine neden olabilir. Böylece çevresel zarar idari ve siyasi sınırların dışına taşabilir.
Karma ve Birbirini Tetikleyen Afetler
Bazı afetleri yalnızca doğal ya da yalnızca insan kaynaklı şeklinde açıklamak yetersiz kalır. Bir tehlike başka bir tehlikeyi başlatabilir veya insan faaliyetleri doğal süreçlerin yıkıcı etkisini artırabilir.
Doğal ve Beşerî Etkenlerin Birlikte Rol Oynaması
Şiddetli yağış doğal bir olaydır. Buna karşılık dere yataklarına yapı yapılması, sulak alanların ortadan kaldırılması ve toprağın betonla kaplanması sel zararlarını artırır.
Benzer şekilde deprem doğal kökenli bir tehlikedir. Yapıların mühendislik kurallarına uygun inşa edilmemesi ise can ve mal kaybını büyüten beşerî bir etkendir. Dolayısıyla tehlikenin kaynağı ile afetin büyümesine yol açan koşullar aynı olmayabilir.
Zincirleme Afetler
Bir olayın başka tehlikeleri art arda harekete geçirmesine zincirleme afet denir. Deprem sonrasında meydana gelen heyelan, yangın, tsunami veya tehlikeli madde sızıntısı bu ilişkiye örnek oluşturur.
Zincirleme olaylar müdahaleyi güçleştirir. Çünkü ekipler aynı anda farklı türde tehlikelerle karşılaşır ve ulaşım, iletişim ya da enerji sistemlerindeki kesintiler çalışmaları yavaşlatabilir.
Teknolojik Kazaların Doğal Olaylarla Tetiklenmesi
Deprem, sel veya tsunami gibi doğal olaylar endüstriyel tesislere zarar vererek kimyasal, nükleer ya da çevresel kazaları başlatabilir. Böyle bir durumda ilk tehlike doğal kökenli olsa da ardından gelişen olay teknoloji kaynaklıdır.
Bu bağlantı, tesislerin risk değerlendirmesinde yalnızca iç arızaların değil, çevredeki doğal tehlikelerin de dikkate alınması gerektiğini gösterir.
Afetlerin Gelişme Hızına ve Süresine Göre Sınıflandırılması
Afetleri yalnızca kaynağına göre ayırmak yeterli değildir. Olayın ne kadar hızlı geliştiği ve etkilerinin ne kadar sürdüğü de hazırlık ve müdahale yöntemlerini belirler.
Ani Gelişen Afetler
Ani gelişen afetlerde tehlike kısa sürede ortaya çıkar ve karar vermek için sınırlı zaman kalır. Deprem, ani sel, çığ, kaya düşmesi, hortum, patlama ve bazı endüstriyel kazalar bu gruptadır.
Erken uyarı sistemleri bazı ani olaylarda kısa da olsa önemli zaman kazandırabilir. Ancak deprem gibi olaylarda uzun süre önceden kesin tarih, saat, yer ve büyüklük bildiren güvenilir bir tahmin yöntemi bulunmaz. Bu nedenle yapı güvenliği ve önceden hazırlık temel koruma yoludur.
Yavaş Gelişen Afetler
Yavaş gelişen afetlerin etkileri haftalar, aylar veya yıllar içinde belirginleşebilir. Kuraklık, çölleşme ve bazı salgın süreçleri bu gruba örnek verilebilir.
Bu afetler ani bir yıkım görüntüsü oluşturmasa da geniş alanlarda üretim kaybı, su kıtlığı, geçim sorunları ve nüfus hareketleri meydana getirebilir. Düzenli gözlem ve erken müdahale, etkilerin büyümesini önleyebilir.
Afetlerin Etki Alanına Göre Sınıflandırılması
Afetlerin etkilediği alanın genişliği birbirinden farklıdır. Ancak etki alanı ile afetin önemi arasında her zaman doğrudan bir ilişki bulunmaz.
Yerel Afetler
Yerel afetler bir mahalle, köy, ilçe veya dar bir çevrede etkili olur. Kaya düşmesi, küçük bir havzadaki ani sel ya da yerel endüstriyel kaza bu grupta değerlendirilebilir.
Etki alanının dar olması, kaybın önemsiz olduğu anlamına gelmez. Küçük bir yerleşmenin imkânlarını aşan olay, o toplum açısından büyük bir afet niteliği taşıyabilir.
Bölgesel Afetler
Bölgesel afetler birden fazla yerleşmeyi, ili veya geniş bir coğrafi bölgeyi etkileyebilir. Büyük depremler, yaygın taşkınlar, uzun süreli kuraklıklar ve geniş alanlı orman yangınları bu kapsama girebilir.
Bu olaylarda ulaşım ve haberleşme ağlarının aynı anda zarar görmesi, yardımların etkilenen alanlara ulaştırılmasını güçleştirebilir.
Ulusal ve Uluslararası Afetler
Bazı afetler ülkenin büyük bölümünü etkiler veya ulusal kaynakların geniş ölçüde kullanılmasını gerektirir. Salgınlar, büyük kuraklıklar ve geniş çaplı teknolojik kazalar birden fazla ülkeye yayıldığında uluslararası boyut kazanabilir.
Afetin yerel, bölgesel veya uluslararası olarak adlandırılması için her yerde geçerli tek bir büyüklük sınırı yoktur. Değerlendirme; etkilenen alan, nüfus, kayıplar ve gereken müdahalenin ölçeğine göre yapılır.
Afet Türlerinin Karşılaştırılması
Afetleri sınıflandırırken gruplar arasında kesin ve değişmez sınırlar bulunduğunu düşünmemek gerekir. Bazı olayların yeri kullanılan sınıflandırma sistemine veya olayın oluşum koşullarına göre değişebilir.
| Afet grubu | Temel kaynak | Başlıca örnekler | Belirleyici özellik |
|---|---|---|---|
| Jeolojik ve jeomorfolojik | Yer kabuğu hareketleri ve yamaç süreçleri | Deprem, volkanik faaliyet, tsunami, heyelan, kaya düşmesi | Jeolojik yapı, faylar, eğim ve zemin koşulları etkilidir. |
| Meteorolojik ve klimatolojik | Atmosfer ve iklim koşulları | Fırtına, hortum, dolu, aşırı sıcak, aşırı soğuk, kuraklık | Hava olayları veya uzun süreli iklim koşullarıyla ilişkilidir. |
| Hidrolojik | Suyun akışı, birikimi ve dağılışı | Sel, taşkın, çığ | Yağış, kar, akış ve havza özellikleri önem taşır. |
| Biyolojik | Hastalık yapıcı veya zararlı canlılar | Salgınlar, bitki ve hayvan hastalıkları | Canlılar arasında yayılma ve toplum sağlığı üzerindeki etkiler öne çıkar. |
| İnsan ve teknoloji kaynaklı | İnsan faaliyeti, sistem arızası, ihmal veya kaza | Endüstriyel, kimyasal, nükleer, ulaşım ve maden kazaları | Güvenlik, denetim ve işletme koşulları riski doğrudan etkiler. |
| Karma ve zincirleme | Birden fazla tehlikenin etkileşimi | Deprem sonrası yangın, yağışla büyüyen şehir seli, tsunami sonrası tesis kazası | Bir olay başka bir olayı tetikler veya beşerî koşullar doğal tehlikenin etkisini artırır. |
Tehlike ile Afet Arasındaki Fark
Tehlike ve afet kavramlarının karıştırılması, afetlerin kaçınılmaz olduğu düşüncesine yol açabilir. Oysa tehlikeli doğa olaylarının oluşması her zaman engellenemese de bu olayların afete dönüşme ihtimali azaltılabilir.
Tehlike, zarar verme potansiyeli taşıyan olaydır. Afet ise bu olayın toplumun başa çıkma kapasitesini aşan ağır sonuçlarıdır. Risk de gelecekte oluşabilecek kayıpların ihtimalini ve düzeyini ifade eder.
Bu farkı bir deprem örneği üzerinden açıklamak mümkündür:
- Aktif fay, deprem tehlikesi oluşturur.
- Fay çevresindeki nüfus ve yapılar maruziyeti gösterir.
- Dayanıksız binalar zarar görebilirliği artırır.
- Gelecekte oluşabilecek kayıplar afet riskini meydana getirir.
- Depremin gerçekleşip toplumda ağır kayıplara yol açması afet sonucunu doğurur.
Dolayısıyla afet yalnızca doğal olayın büyüklüğüyle açıklanamaz. Yerleşim kararları, yapı kalitesi, eğitim, ekonomik imkânlar ve kurumların hazırlığı da belirleyicidir.
Afet Riskini Artıran Başlıca Etkenler
Afet riskini artıran koşullar doğal çevre özellikleriyle sınırlı değildir. Nüfus, kentleşme, arazi kullanımı ve yönetim kararları da tehlikelerin sonuçlarını büyütebilir.
Plansız Kentleşme
Hızlı ve denetimsiz kentleşme, yapıların tehlikeli alanlara yayılmasına neden olabilir. Faylara yakın alanlarda uygun olmayan yapılaşma, taşkın yataklarının işgal edilmesi ve dik yamaçların yerleşime açılması maruziyeti artırır.
Kentlerde doğal yüzeylerin beton ve asfaltla kaplanması yağmur suyunun toprağa sızmasını azaltır. Böylece kısa süreli şiddetli yağışlar daha hızlı yüzey akışına geçebilir.
Yapı Güvenliğinin Yetersiz Olması
Yapının tasarımı, kullanılan malzeme, işçilik ve denetim düzeyi deprem, fırtına ve yangın gibi tehlikeler karşısındaki dayanıklılığı belirler.
Yalnızca yeni bina yapmak güvenliği garanti etmez. Yapının tehlike türüne uygun tasarlanması, zemin özelliklerinin incelenmesi ve kullanım süresince gerekli bakımın yapılması gerekir.
Doğal Çevrenin Yanlış Kullanılması
Ormanların tahrip edilmesi, sulak alanların kurutulması, dere yataklarının değiştirilmesi ve yamaç dengesini bozan kazılar bazı tehlikelerin etkisini artırabilir.
Bitki örtüsü tek başına bütün selleri veya heyelanları önleyemez. Bununla birlikte yüzey akışını, toprak kaybını ve yamaç dengesini etkileyerek risk üzerinde önemli rol oynar.
Nüfus Yoğunluğu ve Ekonomik Değerlerin Birikmesi
Tehlikeli alanlarda nüfusun ve ekonomik faaliyetlerin yoğunlaşması, olası kayıpları artırır. Büyük şehirlerde ulaşım, enerji, iletişim ve sağlık sistemlerinin birbirine bağlı olması da bir sistemdeki arızanın diğer alanlara yayılmasına neden olabilir.
Öte yandan nüfus yoğunluğu tek başına yüksek afet riski anlamına gelmez. Planlı kentleşme, dayanıklı altyapı ve güçlü müdahale kapasitesi riski azaltabilir.
Eğitim ve Hazırlık Eksikliği
İnsanların tehlike sırasında nasıl davranacağını bilmemesi can kaybını artırabilir. Yanlış tahliye, güvenli olmayan alanlarda toplanma ve doğrulanmamış bilgilerin yayılması müdahaleyi zorlaştırır.
Düzenli eğitim ve tatbikatlar yalnızca davranışları öğretmez. Aynı zamanda planlardaki eksikliklerin olay gerçekleşmeden belirlenmesini sağlar.
Afet Riskini Azaltmanın Temel İlkeleri
Afet yönetiminin amacı yalnızca olaydan sonra yardım ulaştırmak değildir. Asıl hedef, tehlike ortaya çıkmadan önce olası kayıpları azaltmak ve toplumun dirençliliğini artırmaktır.
Tehlikelerin Belirlenmesi
Faylar, taşkın alanları, heyelan bölgeleri, çığ güzergâhları ve endüstriyel tesislerin oluşturduğu tehlikeler bilimsel çalışmalarla belirlenir. Elde edilen bilgiler tehlike haritalarında gösterilebilir.
Tehlike haritası, doğrudan kayıp miktarını gösteren risk haritasıyla aynı değildir. Risk değerlendirmesinde nüfus, yapı, altyapı ve zarar görebilirlik bilgileri de kullanılır.
Riskli Alanlarda Yapılaşmanın Sınırlandırılması
Arazi kullanım planları, yerleşmeleri mümkün olduğunca yüksek tehlike taşıyan alanlardan uzak tutmalıdır. Taşkın yataklarının, aktif kütle hareketi alanlarının ve benzeri tehlikeli sahaların yapılaşmaya açılması gelecekteki maruziyeti artırır.
Mevcut yerleşmelerde ise güçlendirme, dönüşüm, tahliye güzergâhları ve koruyucu altyapı çözümleri birlikte değerlendirilmelidir.
Dayanıklı Yapı ve Altyapı Sistemleri
Binalar, yollar, köprüler, hastaneler, okullar, iletişim hatları ve enerji sistemleri bulundukları yerdeki tehlikelere uygun biçimde tasarlanmalıdır.
Özellikle hastane, itfaiye ve iletişim merkezleri afet sırasında işlevini korumalıdır. Kritik hizmetlerin tek bir sisteme bağımlı olması, zincirleme kesintilerin büyümesine yol açabilir.
Erken Uyarı ve İzleme
Meteorolojik radarlar, akarsu ölçüm istasyonları, tsunami uyarı sistemleri, uydu görüntüleri ve hastalık izleme ağları bazı tehlikelerin gelişimini takip etmeyi sağlar.
Erken uyarı ile afet tahmini aynı şey değildir. Erken uyarı, gözlenen bir tehlikenin etkileri ulaşmadan önce harekete geçmeyi amaçlar. Her tehlike için aynı uzunlukta uyarı süresi sağlanamaz.
Eğitim, Tatbikat ve Bilinçlendirme
Toplumun riskleri tanıması, güvenilir bilgi kaynaklarını bilmesi ve acil durumda nasıl davranacağını öğrenmesi kayıpları azaltır.
Tatbikatların gerçekçi senaryolara dayanması gerekir. Yalnızca belirli hareketlerin tekrarlanması yerine tahliye, iletişim, toplanma, ilk yardım ve özel gereksinimi bulunan kişilere destek konuları birlikte ele alınmalıdır.
Sözün Kısası
Afetlerin genel özellikleri ve sınıflandırılması, tehlikeli olayları kaynağına göre sıralamaktan daha geniş bir konudur. Bir doğa olayı ya da teknolojik kaza; insanları, yapıları ve ekonomik faaliyetleri etkileyerek toplumun başa çıkma kapasitesini aştığında afete dönüşür. Tehlike her zaman ortadan kaldırılamasa da doğru arazi kullanımı, güvenli yapılar, etkili planlama, eğitim ve güçlü müdahale kapasitesi sayesinde afet riski önemli ölçüde azaltılabilir.
Sık Sorulan Sorular
Her doğa olayı afet midir?
Hayır. Bir doğa olayının afet sayılması için toplumda ciddi kayıplara ve işleyiş bozukluğuna yol açması, ayrıca başa çıkma kapasitesini aşması gerekir.
Tehlike ile risk arasındaki fark nedir?
Tehlike, zarar oluşturma potansiyeli taşıyan olaydır. Risk ise bu olayın gelecekte neden olabileceği kayıpların ihtimali ve düzeyidir.
Deprem doğal afet midir?
Deprem doğal bir yer kabuğu hareketidir. İnsanların ve yapıların bulunduğu alanlarda ağır kayıplar doğurduğunda deprem afeti ortaya çıkar.
Sel ve taşkın aynı şey midir?
Tam olarak aynı değildir. Sel çoğunlukla ani ve güçlü yüzey akışını, taşkın ise akarsuyun yatağından çıkarak çevresine yayılmasını ifade eder.
Kuraklık neden yavaş gelişen bir afet sayılır?
Çünkü yağış, toprak nemi ve su kaynaklarındaki azalma zaman içinde birikir. Etkiler çoğu zaman haftalar veya aylar sonra belirginleşir.
İnsan faaliyetleri doğal afetlerin etkisini artırabilir mi?
Evet. Plansız yapılaşma, dere yataklarının daraltılması, dayanıksız binalar ve bitki örtüsünün tahribi doğal tehlikelerin daha büyük zararlara yol açmasına neden olabilir.
Afetlerin meydana gelmesi tamamen önlenebilir mi?
Her tehlikeyi önlemek mümkün değildir. Ancak maruziyet ve zarar görebilirlik azaltılarak tehlikenin afete dönüşme ihtimali ve olası kayıplar düşürülebilir.