Türkiye; yer şekilleri, iklim, bitki örtüsü, nüfus ve ekonomik faaliyetler bakımından kısa mesafelerde değişen özelliklere sahiptir. Bu çeşitliliği daha kolay incelemek ve öğretmek amacıyla ülke yedi coğrafi bölgeye ayrılmıştır. Türkiye’nin coğrafi bölgeleri; Marmara, Ege, Akdeniz, İç Anadolu, Karadeniz, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleridir.
Bu bölgeler idari yönetim alanları değildir. Bir ilin birden fazla coğrafi bölgede toprakları bulunabilir. Çünkü il sınırları yönetim amacıyla, coğrafi bölge sınırları ise doğal ve beşeri özelliklerdeki benzerlikler dikkate alınarak belirlenmiştir.
Coğrafi Bölge Nedir?
Coğrafi bölge; doğal, beşeri veya ekonomik özellikleri bakımından çevresinden ayrılan ve kendi içinde belirli bir benzerlik gösteren alandır. Bölge oluşturulurken tek bir ölçüt kullanılması gerekmez. Yer şekilleri, iklim, bitki örtüsü, nüfus, yerleşme ve ekonomik faaliyetler birlikte değerlendirilebilir.
Bölge kavramı seçilen ölçüte göre değişir. Örneğin iklim bölgeleri oluşturulurken sıcaklık ve yağış koşulları, tarım bölgeleri oluşturulurken yetiştirilen ürünler, sanayi bölgeleri oluşturulurken üretim faaliyetleri dikkate alınır. Bu nedenle her bölgeleme çalışmasının amacı ve sınırları aynı değildir. Konunun temel kavramları Bölge ve Bölge Sınırı yazısında ayrıntılı biçimde açıklanmıştır.
Türkiye Neden Coğrafi Bölgelere Ayrılmıştır?
Türkiye’nin coğrafi bölgelere ayrılması, ülkenin farklı kesimlerini ortak özelliklerine göre incelemeyi kolaylaştırmıştır. Böylece çok sayıda doğal ve beşeri unsur, daha anlaşılır bir düzen içinde ele alınabilmiştir.
- Coğrafya öğretiminde ortak bir sınıflandırma oluşturmak
- Türkiye’nin farklı kesimlerini karşılaştırmayı kolaylaştırmak
- Doğal ve beşeri özelliklerin dağılışını birlikte değerlendirmek
- Bölgesel araştırmalarda ortak adlar kullanmak
- Ülkenin coğrafi çeşitliliğini daha anlaşılır biçimde göstermek
Türkiye’nin yedi coğrafi bölgeye ayrılması 6–21 Haziran 1941 tarihlerinde Ankara’da toplanan Birinci Coğrafya Kongresi’nde kararlaştırılmıştır. Kongrede yalnızca bölge sınırları ele alınmamış; coğrafya öğretimi, ders programları, ders kitapları, coğrafi terimler ve Türk Coğrafya Kurumunun kurulması gibi konular da görüşülmüştür.
Coğrafi Bölgeler Belirlenirken Hangi Özellikler Kullanılmıştır?
Türkiye’nin coğrafi bölgeleri belirlenirken doğal özelliklere ağırlık verilmiş, beşeri ve ekonomik özelliklerden de yararlanılmıştır.
| Özellik grubu | Dikkate alınan başlıca unsurlar |
|---|---|
| Doğal özellikler | Yer şekilleri, yükselti, dağların uzanışı, iklim, bitki örtüsü ve su kaynakları |
| Beşeri özellikler | Nüfusun dağılışı, yerleşme biçimleri ve kültürel ilişkiler |
| Ekonomik özellikler | Tarım, hayvancılık, sanayi, madencilik, ticaret, ulaşım ve turizm |
Yer şekilleri, bölge sınırlarının belirlenmesinde özellikle etkili olmuştur. Dağ sıraları, yüksek platolar ve çöküntü ovaları iklimi, ulaşımı, tarımı ve yerleşmeyi de etkilediği için birçok özelliğin aynı alanda değişmesine yol açar. Türkiye’nin dağları ile Türkiye’nin ovaları ve platoları incelendiğinde bu ilişki daha açık görülür.
Bölge, Bölüm ve Yöre Arasındaki Fark
Coğrafi bölge, geniş bir alanı kapsar. Bölge içinde bazı özellikleriyle ayrılan daha küçük alanlara bölüm denir. Bölümlerin içinde yer alan ve daha dar bir çevrede belirgin özellikler gösteren alanlar ise yöre olarak adlandırılır.
- Bölge: Karadeniz Bölgesi
- Bölüm: Doğu Karadeniz Bölümü
- Yöre: Rize yöresi
Bu sıralama büyükten küçüğe doğru bölge, bölüm ve yöre biçimindedir. İl ise bu coğrafi sıralamanın parçası değil, idari bir birimdir.
Türkiye’nin Yedi Coğrafi Bölgesi
Marmara Bölgesi
Marmara Bölgesi, Türkiye’nin kuzeybatısında bulunur. Avrupa ve Asya kıtalarında toprakları olan tek coğrafi bölgedir. Karadeniz, Marmara Denizi ve Ege Denizi’ne kıyısı vardır. İstanbul ve Çanakkale boğazları bu bölgededir.
Yükseltinin genel olarak az olması ulaşımı kolaylaştırır. Türkiye’nin nüfus, sanayi, ticaret ve ulaşım bakımından en yoğun bölgesidir. İklim çeşitliliği ve geniş pazar olanakları tarımsal ürün çeşitliliğini de artırır.
- Yıldız Dağları Bölümü
- Ergene Bölümü
- Çatalca–Kocaeli Bölümü
- Güney Marmara Bölümü
Ege Bölgesi
Ege Bölgesi, Türkiye’nin batısında yer alır. Kıyı kesiminde dağların denize dik uzanması; girintili çıkıntılı kıyıların, doğal limanların ve kıyı ile iç kesimler arasında güçlü ulaşım bağlantılarının oluşmasına katkı sağlar.
Kıyıdan iç kesimlere doğru iklim ve tarım ürünleri değişir. Zeytin, üzüm, incir ve tütün gibi ürünler öne çıkar. Verimli ovalar, limanlar, sanayi merkezleri ve turizm alanları bölge ekonomisini çeşitlendirir.
- Asıl Ege Bölümü
- İç Batı Anadolu Bölümü
Akdeniz Bölgesi
Akdeniz Bölgesi, Türkiye’nin güneyinde uzanır. Toros Dağlarının kıyıya paralel uzanması, kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşımı sınırlar ve kıyı boyunca dar ovaların oluşmasına yol açar. Çukurova bu durumun önemli istisnalarından biridir.
Kıyı kesimlerinde yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı Akdeniz iklimi görülür. Seracılık, turunçgiller, muz, pamuk ve yer fıstığı üretimi önemlidir. Uzun kıyılar, doğal ve tarihi değerler turizmi geliştirir.
- Antalya Bölümü
- Adana Bölümü
İç Anadolu Bölgesi
İç Anadolu Bölgesi, Türkiye’nin orta kesiminde bulunur. Çevresindeki dağlar deniz etkisinin iç kesimlere ulaşmasını sınırlar. Bu nedenle karasal iklim özellikleri belirgindir. Geniş plato ve ovalar bölgenin görünümünde önemli yer tutar.
Tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık yaygındır. Ankara’nın başkent olması; yönetim, ulaşım, sanayi ve hizmet faaliyetlerinin gelişmesini sağlamıştır. Konya Ovası tarım, Kapadokya ise turizm açısından öne çıkar.
- Konya Bölümü
- Yukarı Sakarya Bölümü
- Orta Kızılırmak Bölümü
- Yukarı Kızılırmak Bölümü
Karadeniz Bölgesi
Karadeniz Bölgesi, Türkiye’nin kuzeyinde kıyı boyunca uzanır. Kuzey Anadolu Dağlarının kıyıya paralel uzanması, kıyı ile iç kesimler arasında iklim, bitki örtüsü, yerleşme ve ulaşım farklılıkları oluşturur.
Özellikle Doğu Karadeniz kıyılarında yağış fazladır ve ormanlar geniş yer kaplar. Çay, fındık ve mısır bölgenin öne çıkan tarım ürünleridir. Engebeli arazi nedeniyle kırsal yerleşmeler birçok yerde dağınıktır.
- Batı Karadeniz Bölümü
- Orta Karadeniz Bölümü
- Doğu Karadeniz Bölümü
Doğu Anadolu Bölgesi
Doğu Anadolu Bölgesi, Türkiye’nin ortalama yükseltisi en fazla ve yüz ölçümü en geniş coğrafi bölgesidir. Dağlar, yüksek platolar ve çöküntü ovaları geniş yer kaplar. Yükselti ve karasallık nedeniyle kışlar uzun ve soğuktur.
Tarım alanları sınırlı, mera alanları geniştir. Bu nedenle büyükbaş hayvancılık birçok yerde önem kazanır. Akarsuların yükselti farkının fazla olduğu alanlardan geçmesi hidroelektrik enerji potansiyelini artırır.
- Erzurum–Kars Bölümü
- Yukarı Fırat Bölümü
- Yukarı Murat–Van Bölümü
- Hakkari Bölümü
Güneydoğu Anadolu Bölgesi
Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Türkiye’nin güneydoğusunda yer alır. Yüz ölçümü bakımından en küçük coğrafi bölgedir. Fırat ve Dicle nehirleri bölgenin başlıca su kaynaklarıdır.
Yazların sıcak ve kurak geçmesi buharlaşmayı artırır. Sulama olanaklarının geliştiği alanlarda tarımsal üretim ve ürün çeşitliliği artmıştır. Mercimek, buğday, pamuk ve Antep fıstığı önemli ürünlerdir. Gaziantep çevresinde sanayi ve ticaret gelişmiştir.
- Orta Fırat Bölümü
- Dicle Bölümü
Coğrafi Bölgelerin Kısa Karşılaştırması
| Karşılaştırma | Öne çıkan bölge |
|---|---|
| Yüz ölçümü en geniş | Doğu Anadolu |
| Yüz ölçümü en küçük | Güneydoğu Anadolu |
| Ortalama yükseltisi en fazla | Doğu Anadolu |
| Nüfusu ve nüfus yoğunluğu en fazla | Marmara |
| Sanayi ve ticaretin en gelişmiş olduğu | Marmara |
| Yıllık yağışın en fazla olduğu kesimleri barındıran | Karadeniz |
| Orman oranı en fazla | Karadeniz |
| Güneşlenme süresinin uzun olduğu | Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz |
Bu karşılaştırmalar bölgenin her noktasının aynı özelliği gösterdiği anlamına gelmez. Örneğin Karadeniz Bölgesi’nin kıyı kesimi ile iç kesimi, Akdeniz Bölgesi’nin kıyıları ile Göller Yöresi arasında belirgin farklılıklar vardır.
Coğrafi Bölge Sınırları İl Sınırlarıyla Aynı mıdır?
Coğrafi bölge sınırları ile il sınırları aynı değildir. Bazı illerin toprakları iki, bazı durumlarda üç coğrafi bölgeye uzanabilir. Bilecik, Eskişehir, Afyonkarahisar, Kahramanmaraş, Sivas ve Erzurum gibi iller bu duruma örnek verilebilir.
Bu nedenle “Bir il hangi bölgede?” sorusu günlük kullanımda tek bir cevapla karşılanabilse de coğrafi açıdan ilin bütün toprakları aynı bölgede bulunmayabilir. İl merkezinin bulunduğu bölge ile ilin sınırları içindeki tüm alanı birbirinden ayırmak gerekir.
Bölge Adları Yön Bildirir mi?
Coğrafi bölge adları birer özel addır; her durumda yalnızca yön bildirmez. Örneğin İç Anadolu Bölgesi, Türkiye’nin iç kesiminde yer alan belirli bir coğrafi alanın adıdır. “İç Anadolu’nun kuzeyi” denildiğinde ise bu bölgenin kuzey kesimi anlatılır.
Benzer biçimde “Karadeniz Bölgesi” ile “Karadeniz kıyıları” aynı alan değildir. Bölge, kıyıdan iç kesimlere doğru genişleyen bir coğrafi bütündür. Türkiye’nin bölgelerinin konumu, Türkiye’nin coğrafi konumu ile birlikte değerlendirildiğinde daha kolay anlaşılır.
Coğrafi Bölgeler Değişebilir mi?
Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesi eğitimde ve genel coğrafi anlatımda yaygın biçimde kullanılmaya devam eder. Ancak bölge kavramı değişmez değildir. Ulaşım ağları, nüfus, kentleşme ve ekonomik ilişkiler zaman içinde değişebilir. Ayrıca farklı bir amaçla yapılan bölgelemede farklı ölçütler ve farklı sınırlar kullanılabilir.
Bu nedenle yedi coğrafi bölge ayrımını Türkiye’yi incelemeyi kolaylaştıran bir sınıflandırma olarak görmek gerekir. Bölgeler arasında duvar bulunmaz; birçok özellik sınır çevresinde aşamalı biçimde değişir.
Sözün Kısası
Türkiye, 1941 yılında toplanan Birinci Coğrafya Kongresi’nde yedi coğrafi bölgeye ayrılmıştır. Bu ayrımda yer şekilleri ve iklim başta olmak üzere doğal, beşeri ve ekonomik özellikler dikkate alınmıştır. Coğrafi bölge sınırları idari sınır değildir ve bazı iller birden fazla bölgede yer alabilir. Bölgeler kendi içinde bölüm ve yörelere ayrılır.
Sıkça Sorulan Sorular
Türkiye kaç coğrafi bölgeye ayrılmıştır?
Türkiye; Marmara, Ege, Akdeniz, İç Anadolu, Karadeniz, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu olmak üzere yedi coğrafi bölgeye ayrılmıştır.
Türkiye’nin coğrafi bölgeleri ne zaman belirlenmiştir?
Yedi coğrafi bölge ayrımı, 6–21 Haziran 1941 tarihlerinde Ankara’da düzenlenen Birinci Coğrafya Kongresi’nde kararlaştırılmıştır.
Türkiye’nin en büyük coğrafi bölgesi hangisidir?
Yüz ölçümü bakımından en büyük coğrafi bölge Doğu Anadolu Bölgesi’dir.
Türkiye’nin en küçük coğrafi bölgesi hangisidir?
Yüz ölçümü bakımından en küçük coğrafi bölge Güneydoğu Anadolu Bölgesi’dir.
İllerin sınırları coğrafi bölge sınırlarıyla aynı mıdır?
Hayır. İl sınırları idari amaçla, coğrafi bölge sınırları ise coğrafi özelliklere göre belirlenmiştir. Bu nedenle bazı illerin toprakları birden fazla coğrafi bölgede bulunur.
Bölge ile bölüm arasındaki fark nedir?
Bölge daha geniş bir coğrafi alandır. Bölüm ise bölge içinde bazı özellikleriyle ayrılan daha küçük alandır.